ભારતના નિર્ણયો કોણ કરશે? સ્ટારલિંક વિવાદ- રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ, સ્વદેશી ઉદ્યોગ અને વૈશ્વિક બજારવાદની કસોટી

 

 

‘શું અંબાણી ભારતના અસલી બોસ છે?’ - એલોન મસ્કનો સવાલ માત્ર એક ઉદ્યોગપતિ અંગેનો કટાક્ષ નથી; તે ભારતની નીતિપ્રક્રિયા, સ્વદેશી ઉદ્યોગ અને રાષ્ટ્રીય સ્વાભિમાન અંગે ગંભીર ચર્ચા ઊભી કરે છે.

 

વિશ્વ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ટેક્નોલોજી, મૂડી અને બજારની સ્પર્ધા હવે માત્ર આર્થિક ક્ષેત્ર પૂરતી મર્યાદિત નથી; તે રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા, રાજકીય સ્વતંત્રતા અને વ્યૂહાત્મક શક્તિ સાથે પણ જોડાઈ ગઈ છે. આવી પરિસ્થિતિમાં એક પ્રશ્ન ભારત માટે અત્યંત મહત્ત્વનો છે- ભારત પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતને ધ્યાનમાં રાખીને નીતિ ઘડશે કે વૈશ્વિક કંપનીઓના દબાણ હેઠળ પોતાના નિર્ણયો લેશે?

 

એલોન મસ્કની સ્ટારલિંકને ભારતમાં લાઇસન્સ મળવા અંગે ઊભા થયેલા વિવાદે આ પ્રશ્નને ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં મૂક્યો છે. મસ્કે X પર પ્રશ્ન કર્યો કે, સ્ટારલિંક ૧૬૫થી વધુ દેશોમાં લાઇસન્સ ધરાવે છે અને ભારત સરકારના કાયદા તથા જરૂરિયાતોનું પાલન કરવા પાંચ વર્ષથી પ્રયત્ન કરી રહી છે, તો પછી ભારતમાં લાઇસન્સ કેમ મળતું નથી? તેમણે વધુમાં કટાક્ષ કર્યો: ‘Is Ambani the real boss of India?’

 

આ સવાલના જવાબમાં લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ X પર લખ્યું: ‘Welcome to India, Elon. Wait till you discover the other guy.’ મસ્કે જવાબમાં લખ્યું: ‘Thank you, Rahul. This is indeed troubling.’

 

આ સંવાદને કેટલાક લોકો સરકારની કાર્યપદ્ધતિ અને કહેવાતા પક્ષપાત પરની ટીકા તરીકે જુએ છે, પરંતુ અહીં એક વધુ મૂળભૂત પ્રશ્ન છે- કોઈ વિદેશી ઉદ્યોગપતિને ભારતની નીતિ અંગે પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર છે કે નહીં એ મુદ્દો નથી; પ્રશ્ન એ છે કે ભારતના નીતિગત નિર્ણયોનો આધાર ભારતીય કાયદા અને રાષ્ટ્રીય હિત હશે કે વિદેશી મૂડીપતિના જાહેર દબાણનો?

સ્ટારલિંક માત્ર ઇન્ટરનેટ સેવા નહીં સ્ટારલિંક, સ્પેસએક્સ સાથે જોડાયેલી સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા છે. પરંપરાગત ફાઇબર અથવા મોબાઇલ નેટવર્ક પહોંચાડવું મુશ્કેલ હોય તેવા દૂરના ગામો, પર્વતીય વિસ્તારો, સરહદી પ્રદેશો અને આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં આવી સેવા ઉપયોગી બની શકે છે. ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં આધુનિક સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટની સંભાવનાઓ અવગણવા જેવી નથી. પરંતુ સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ માત્ર ગ્રાહકને ઝડપી કનેક્શન આપવાનો પ્રશ્ન નથી. તેમાં સ્પેક્ટ્રમનો ઉપયોગ, ઉપગ્રહોનું નેટવર્ક, ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન, ડેટા સુરક્ષા, સાયબર સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સંચારવ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા જેવા મુદ્દાઓ સામેલ છે.

 

આપણે યાદ રાખવું જોઈએ કે, ઇન્ટરનેટ આજે બેંકિંગ, શિક્ષણ, વેપાર, સરકારી સેવાઓ અને સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલું છે. તેથી કોઈ પણ કંપનીને સેવા આપવાની મંજૂરી આપતાં પહેલાં સરકારની જવાબદારી છે કે, સુરક્ષા અને નિયમનકારી શરતોની યોગ્ય તપાસ કરે.

 

મસ્ક કહે છે કે, તેમની કંપની અનેક દેશોમાં કાર્યરત છે, પરંતુ ૧૬૫ દેશોમાં મંજૂરી મળવી એ ભારતે પણ આપમેળે મંજૂરી આપવી જ જોઈએ એવો તર્ક બની શકે નહીં. દરેક દેશની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, સુરક્ષા જરૂરિયાતો, કાયદાકીય વ્યવસ્થા અને ટેલિકોમ નીતિ અલગ હોય છે.

 

ભારતને સ્ટારલિંકની ટેક્નોલોજી ઉપયોગી લાગતી હોય તો તેનું સ્વાગત કરી શકાય; પરંતુ મંજૂરીની શરતો ભારતે નક્કી કરવી જોઈએ. કોઈ કંપનીની વૈશ્વિક સફળતા તેને ભારતીય નિયમોથી ઉપર સ્થાન આપી શકતી નથી.

 

 

મસ્કનો અંબાણી અંગેનો કટાક્ષ ગંભીર ચર્ચા માગે છે. ભારતમાં રિલાયન્સ સહિતની કંપનીઓ ટેલિકોમ અને સેટેલાઇટ સંચાર ક્ષેત્રે હિત ધરાવે છે. બીજી તરફ, સ્ટારલિંક જેવી વિદેશી કંપની પણ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવા માગે છે. આવી સ્થિતિમાં નિયમનકારી પ્રક્રિયા પારદર્શક અને તમામ અરજદારો માટે ન્યાયસંગત હોવી જોઈએ.

જો કોઈ કંપનીને અન્ય કંપની કરતાં અયોગ્ય લાભ આપવામાં આવ્યો હોય, તો તેના પુરાવા રજૂ થવા જોઈએ અને સરકાર પાસે જવાબ માગવો જોઈએ, પરંતુ માત્ર લાઇસન્સ મળવામાં વિલંબ થયો એટલે કોઈ ભારતીય ઉદ્યોગપતિ જ દેશ ચલાવે છે એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.

 

 

વિપક્ષનું કામ સરકારને પ્રશ્ન પૂછવાનું છે. જો લાઇસન્સ પ્રક્રિયામાં વિલંબ હોય, નિયમોનો અમલ અસમાન હોય અથવા કોઈ કંપનીને અયોગ્ય લાભ મળતો હોય તો રાહુલ ગાંધી સહિતના વિપક્ષી નેતાઓએ સરકાર પાસે જવાબ માગવો જોઈએ. આ લોકશાહીનો સ્વસ્થ ભાગ છે. પરંતુ અહીં એક વૈચારિક સવાલ ઊભો થાય છે. અગાઉ જો કોઈ પક્ષ વિદેશી ટેક્નોલોજી, ડેટા સુરક્ષા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કે મોટા ઉદ્યોગપતિઓના પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતો હોય, તો હવે સ્ટારલિંકના મુદ્દે પણ એ જ માપદંડ લાગુ પડવો જોઈએ.

 

મસ્કના પ્રશ્નોને આધારે સરકારને જવાબદાર ઠેરવવો એક બાબત છે, પરંતુ તેમની વ્યાપારી દલીલને જ ભારતની નીતિનો અંતિમ માપદંડ બનાવી દેવી બીજી બાબત છે. સરકારની ટીકા કરતાં પણ ભારતના નિયમનકારી અધિકાર અને રાષ્ટ્રીય હિતનું મહત્ત્વ જળવાવું જોઈએ.

 

રાહુલ ગાંધીનો જવાબ રાજકીય રીતે સરકાર પર નિશાન સાધતો હોઈ શકે છે. પરંતુ આ સમગ્ર વિવાદમાં ચર્ચા માત્ર ‘મોદી સરકાર સામે કોણ છે?’ એટલી સીમિત ન રહેવી જોઈએ. સાચા પ્રશ્નો એ છે- શું લાઇસન્સ પ્રક્રિયા પારદર્શક છે? શું તમામ અરજદારો સાથે સમાન વર્તન થાય છે? શું સુરક્ષા અંગેની શરતો વાજબી છે? અને શું ભારતના નાગરિકોને ઉત્તમ સેવા સાથે દેશની ડિજિટલ સુરક્ષાનો લાભ મળશે?

 

 

આ વિવાદમાં AIMIMના પ્રમુખ અસદુદ્દીન ઓવૈસીનું વલણ પણ નોંધપાત્ર છે. જાહેર અહેવાલોમાં તેમના નિવેદનનો સાર એવો રજૂ થયો છે કે, તેઓ દેશમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની નીતિઓનો વિરોધ કરતા હોવા છતાં, તેનાથી કોઈ વિદેશી અબજોપતિને ભારતના રાજકીય નેતૃત્વનું અપમાન કરવાનો કે દેશની નીતિ નક્કી કરવાનો અધિકાર મળતો નથી.

ઓવૈસીએ સરકારની ટીકા કરતાં એ સવાલ પણ ઊભો કર્યો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે, સરકાર મસ્કની ટિપ્પણીનો સ્પષ્ટ જવાબ, કેમ આપતી નથી? આ રીતે તેમનું વલણ બે બાબતો તરફ ધ્યાન દોરે છે- એક તરફ વિદેશી મૂડીપતિના દબાણ સામે રાષ્ટ્રીય સ્વાભિમાન, અને બીજી તરફ સરકારની જવાબદારી અંગે પ્રશ્ન.

 

અહીંથી એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત બહાર આવે છે- સરકારનો વિરોધ કરવો અને દેશના સાર્વભૌમત્વનું સમર્થન કરવું, આ બંને એકબીજાનાં વિરોધી નથી.

 

કોઈ નાગરિક કે રાજકીય પક્ષ સરકારની નીતિ સાથે અસહમત હોઈ શકે છે. પરંતુ ભારતના નિર્ણયો કોણ કરશે તે બાબતે દેશના લોકશાહી માળખા અને કાયદાકીય સત્તાનો આદર થવો જોઈએ. એ જ રીતે સરકારને પણ રાષ્ટ્રીય સ્વાભિમાનના નામે પ્રશ્નોથી મુક્તિ મળતી નથી. તેને પોતાની નીતિનો તર્ક, પારદર્શિતા અને ન્યાયસંગતતા સમજાવવી પડે છે.

 

ઓવૈસીના આ વલણને સમર્થન આપીએ કે તેમની અન્ય રાજકીય દલીલો સાથે અસહમત હોઈએ, આ મુદ્દે મૂલ્યાંકન વ્યક્તિ કે પક્ષના આધારે નહીં, પરંતુ સિદ્ધાંતના આધારે થવું જોઈએ.

 

 

અમેરિકાએ ચીનમાં બનેલી ઇલેક્ટ્રિક કાર પર વધારાની આયાતજકાત લાદી અને સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન તથા સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવા અબજો ડૉલરની વ્યવસ્થા કરી. યુરોપિયન સંઘે ચીનની ઇલેક્ટ્રિક કાર અંગે સબસિડી વિરોધી તપાસ બાદ વધારાની જકાત લાગુ કરી. વિવિધ દેશો મહત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજી અને સપ્લાય ચેઇન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા પ્રયત્નશીલ છે.

આ પગલાંની દરેક વિગતો યોગ્ય છે કે નહીં તે અલગ ચર્ચાનો વિષય છે. પરંતુ એક હકીકત સ્પષ્ટ છે- મોટા દેશો બજારની સ્પર્ધા સાથે સ્થાનિક ઉત્પાદન, રોજગાર, ટેક્નોલોજી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પણ પ્રાથમિકતા આપે છે.

 

ચીનની BYD અને અમેરિકાની ટેસ્લા વચ્ચેની સ્પર્ધા આ બાબતનું એક ઉદાહરણ છે. ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના બજારમાં કંપનીઓના વ્યાપારી હિતો, સરકારોની ઔદ્યોગિક નીતિઓ અને દેશોની વ્યૂહાત્મક ગણતરીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. એલોન મસ્કની પોતાની કંપનીને લગતી વ્યાપારી સ્થિતિને પણ આ વ્યાપક સંદર્ભમાં સમજવી જોઈએ.

 

જો અમેરિકા પોતાના ઉદ્યોગો અને સુરક્ષા અંગે ચિંતિત થઈ શકે, તો ભારત પણ પોતાની ટેલિકોમ વ્યવસ્થા, સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી અને ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ અંગે સવાલો કેમ ન પૂછે?

 

 

સ્વદેશીનો અર્થ દરેક વિદેશી કંપનીનો વિરોધ કરવો નથી. સ્વદેશીનો અર્થ છે પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની ક્ષમતા ઊભી કરવી, પોતાના ઉદ્યોગોને વિકસાવવા, સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહિત કરવાં અને રાષ્ટ્રીય હિતને ધ્યાનમાં રાખીને વિશ્વ સાથે વેપાર કરવો.

 

ભારત માત્ર વિશ્વની કંપનીઓ માટે મોટું બજાર બનીને ન રહે; તે ટેક્નોલોજી, સંશોધન, ઉત્પાદન અને નવીનતાનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બને. દુનિયા પાસેથી શીખે, દુનિયા સાથે સ્પર્ધા કરે, દુનિયાને પોતાની સેવાઓ આપે, પરંતુ પોતાના નિર્ણયો લેવાની સ્વતંત્રતા ક્યારેય ન ગુમાવે.

 

વિશ્વ સાથે જોડાવું છે, વિશ્વના દબાણ હેઠળ ઝૂકવું નથી. વિદેશી ટેક્નોલોજીનો લાભ લેવો છે, પરંતુ પોતાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવાનું ભૂલવું નથી. આ જ સ્વદેશીનો સાર છે. આ જ ડિજિટલ યુગમાં આત્મનિર્ભરતાનો અર્થ છે. અને આ જ રાષ્ટ્રીય હિતની સાચી કસોટી છે.