અર્થતારણ । બજેટ ૨૦૨૬: ટેક્સમાં રાહત નથી છતાં કેમ આ બજેટ ભારતને 'ગ્લોબલ પાવરહાઉસ' બનાવશે? જાણો સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ.

 

 

દિ. ૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ લોકસભામાં રજૂ થયેલ બજેટને માત્ર વાર્ષિક આવક-જાવકના હિસાબ તરીકે જોવું એ તેની વ્યાપક આર્થિક દૃષ્ટિ સાથે ન્યાય નહીં કરે. આ બજેટ ભારતની આગામી દાયકાની વિકાસયાત્રા માટેનો એક રોડમેપ છે જ્યાં વૃદ્ધિ, સ્થિરતા, વૈશ્વિક સંકલન અને સામાજિક સંતુલનને સાથે લઈ જવાની કોશિશ સ્પષ્ટ દેખાય છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને સપ્લાય ચેઇનના પુનર્ગઠન વચ્ચે ભારતે પોતાની નીતિગત સ્થિતિને વધુ મજબૂત કરવાની જે દિશા લીધી છે, તે આ બજેટમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

 

બજેટનો મૂળ સ્વર ‘વિકાસ સાથે વિશ્વાસ’નો છે. સરકારે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને માનવમૂડીમાં રોકાણને આગળ ધપાવીને મધ્યમ ગાળે ઊંચી GDP વૃદ્ધિ જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ દિશા માત્ર આંતરિક માંગ વધારવા પૂરતી નથી; તે ભારતને વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને સેવા નેટવર્કમાં વધુ ઊંડે જોડવાનો પ્રયાસ પણ છે. અહીંથી જ EU સાથે થયેલ ડીલની પ્રાસંગિકતા શરૂ થાય છે.

 

ભારત અને European Union વચ્ચે તાજેતરમાં થયેલ આર્થિક અને વેપારી સમજૂતીઓના સંદર્ભમાં આ બજેટને જોવામાં આવે તો તેનાં પ્રોવિઝન્સ વ્યૂહાત્મક રીતે સુસંગત લાગે છે. EU બજાર ઉચ્ચ ગુણવત્તા, ટકાઉપણું અને નિયમનાત્મક પારદર્શિતાને મહત્ત્વ આપે છે. બજેટમાં ગ્રીન એનર્જી, કાર્બન ઘટાડા, ESG અનુરૂપ ઉત્પાદન અને ટેક્નોલોજી અપગ્રેડેશન માટેની જોગવાઈઓ એ સ્પષ્ટ કરે છે કે, ભારત EU જેવી વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓ સાથે લાંબા ગાળાનો સહકાર મજબૂત કરવા ઇચ્છે છે. આ માત્ર નિકાસ વધારવાનો મુદ્દો નથી; તે ભારતીય ઉદ્યોગોને વૈશ્વિક ધોરણો સુધી લઈ જવાનો પ્રયાસ છે.

 

EU સાથેના સહકારમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. બજેટમાં ઉત્પાદન આધારિત પ્રોત્સાહન, MSME માટે ક્રેડિટ એક્સેસ અને ટેક્નોલોજી અપનાવવાની સહાય, આ બધું ભારતને ‘વિશ્વનું વૈકલ્પિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર’ બનાવવાની દિશામાં છે. ચીન પર વૈશ્વિક નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસોમાં EU માટે ભારત એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર બની શકે છે. આ બજેટ એ સંકેત આપે છે કે, ભારત માત્ર સસ્તા ઉત્પાદન તરફ નહીં, પરંતુ ગુણવત્તાસભર અને ટકાઉ ઉત્પાદન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

કુલ આવક અને કુલ જાવક વચ્ચેની ખાધ (ફિસ્કલ ડેફિસિટ) અંગે બજેટ એક સંતુલિત અભિગમ દર્શાવે છે. સરકાર જાણે છે કે, અતિશય ખાધ ટૂંકા ગાળે વૃદ્ધિને ઉત્તેજન આપી શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે મોંઘવારી અને દેવાના ભારનું જોખમ વધારી શકે છે. તેથી આવક વધારવા માટે ટેક્સ આધારને વિસ્તૃત કરવો, ડિજિટલ અર્થતંત્રમાંથી વધુ આવક મેળવવી અને સંપત્તિ મોનેટાઈઝેશન જેવાં પગલાં લેવામાં આવ્યાં છે. બીજી તરફ.. જાવકમાં ઉત્પાદનક્ષમ ખર્ચ, જેમ કે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને શિક્ષણને પ્રાધાન્ય આપીને ‘ગુણવત્તાયુક્ત ખર્ચ’ની ફિલોસોફી અપનાવવામાં આવી છે.

 

આ ખાધ કેવી રીતે પૂરી થશે એ પ્રશ્ન સૌથી મહત્વનો છે. બજેટમાં સંકેત મળે છે કે, દેવું લેવાની વ્યૂહરચના મુખ્યત્વે દેશી બજાર પર આધારિત રહેશે. દેશમાંથી જ દેવું લેવાથી ચલણ જોખમ ઓછું રહે છે અને નાણાકીય સ્વાયત્તતા જળવાઈ રહે છે. ભારતની મજબૂત ઘરેલું બચત અને વિકસિત બોન્ડ માર્કેટ સરકારને આ વિકલ્પ આપે છે. જો કે, વિદેશી લોનને સંપૂર્ણપણે નકારવામાં આવી નથી; તેને વ્યૂહાત્મક અને મર્યાદિત રીતે ઉપયોગમાં લેવાની સંભાવના છે.

 

જો વિદેશી લોન લેવામાં આવે તો તેની અસર બહુવિધ સ્તરે પડશે. પ્રથમ, વિદેશી મૂડી આવવાથી ટૂંકા ગાળે ચલણ પર દબાણ ઘટી શકે છે અને વિદેશી વિનિમય ભંડાર મજબૂત બની શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે ચલણ જોખમ, વૈશ્વિક વ્યાજદરના ફેરફાર અને ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિઓના કારણે આ દેવું મોંઘું પડી શકે છે. તેથી બજેટનો અભિગમ સ્પષ્ટ છે: વિદેશી લોન વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ માટે, જ્યાં રિટર્ન્સ સ્પષ્ટ અને લાંબા ગાળે સ્થિર હોય ત્યાં જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે.

 

ગ્લોબલ બિઝનેસ પર આ બજેટની અસરને જોવામાં આવે, તો ભારત પોતાની વિશ્વસનીયતા વધારવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. નિયમનાત્મક સ્થિરતા, કરની સરળતા અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણ વૈશ્વિક રોકાણકારોને આકર્ષે છે. EU સાથેની ડીલના કારણે ભારતીય કંપનીઓને યુરોપિયન વેલ્યુ ચેઇનમાં પ્રવેશ સરળ બનશે, જ્યારે યુરોપિયન કંપનીઓ માટે ભારત એક મોટા અને ઝડપથી વિકસતા બજાર તરીકે વધુ આકર્ષક બનશે.

 

GDP વૃદ્ધિ અંગે બજેટનો અભિગમ ‘સપ્લાય-સાઇડ અને ડિમાન્ડ-સાઇડ’ બંનેને સંતુલિત કરે છે. એક તરફ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ રોકાણ સપ્લાય ક્ષમતામાં વધારો કરશે; બીજી તરફ આવક સપોર્ટ, રોજગાર સર્જન અને MSME સહાયથી માંગમાં સ્થિરતા રહેશે. આ સંયોજન મધ્યમ ગાળે સ્થિર અને ટકાઉ GDP વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ છે.

 

 

 

 

 

મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં બજેટનો આગ્રહ માત્ર ઉત્પાદન વધારવા પર નથી, પરંતુ મૂલ્યવર્ધન અને ટેક્નોલોજી અપગ્રેડ પર છે. આ દિશા ભારતને ‘લો-કોસ્ટ’ ઈમેજમાંથી બહાર લાવીને ‘હાઈ-વેલ્યુ’ ઉત્પાદક તરીકે સ્થાપિત કરી શકે છે. ખાસ કરીને ફાર્મા, ઓટો કોમ્પોનન્ટ્સ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ગ્રીન ટેકનોલોજી જેવાં ક્ષેત્રોમાં EU સાથે સહકાર ભારત માટે નવી તકો ઊભી કરશે.

આ તમામ વિશ્લેષણના કેન્દ્રમાં એક મૂળ વિચાર છે. આ બજેટ ટૂંકા ગાળાની રાજકીય લોકપ્રિયતા કરતાં લાંબા ગાળાની આર્થિક સ્થિરતા પર વધુ ભાર મૂકે છે. Government of India એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે, વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતામાં પણ ભારત પોતાની વિકાસયાત્રા અંગે આત્મવિશ્વાસ ધરાવે છે. EU સાથેનો સહકાર, ફિસ્કલ ડિસિપ્લિન અને ઉત્પાદનક્ષમ રોકાણ, આ ત્રણેય મળીને ભારતને આગામી દાયકામાં એક મુખ્ય વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

 

આ બજેટને એક ‘ટ્રાંઝિશનલ બજેટ’ તરીકે જોવું યોગ્ય રહેશે, જે ભારતને પરંપરાગત વિકાસ મૉડલમાંથી વધુ ટકાઉ, વૈશ્વિક રીતે સંકલિત અને ટેક્નોલોજી આધારિત અર્થતંત્ર તરફ લઈ જાય છે. તેની સફળતા અમલમાં છે, પરંતુ હવે ખાસ તો તેની દિશા સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. ભારત માત્ર પોતાની અંદરની જરૂરિયાતોને સંતોષતું નથી, પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થાઓમાં વધુ જવાબદાર અને અસરકારક ભૂમિકા ભજવવા તૈયાર છે.

 

ઉદ્યોગો માટે બધી જ રીતે અનુકૂળ બજેટ હતું આમ છતાં બજેટ બાદ શેર બજારમાં ઘટાડાનું પહેલું અને સૌથી મહત્વનું કારણ ‘expectation v/s reality’ ગેપ ગણાય છે. ગયા બજેટમાં ઇન્કમ ટેક્સમાં ૧૨ લાખની લિમિટ આપી દીધી, જે ધીમે ધીમે આપવામાં આવી હોત તો ૨૦૩૦ના બજેટમાં આ લિમિટે પહોંચત. તેના બદલે આ લાભ ગયા વર્ષે જ આપી દીધો પરિણામે આ વર્ષના બજેટમાં કોઈ જ ટેકસેશનમાં કોઈ જ લાભ આપેલ નથી. દિવાળી પર GSTના દરોમાં મોટા પાયે રાહત આપી દીધી છે તેથી આ વર્ષે GSTમાં પણ સ્થિરતા લાવવા કોઈ જ રાહત આપેલ નથી. રીયલ એસ્ટેટ અને કેપિટલ ગેઈનમાં રાહત મળશે એવી અપેક્ષા હતી, જે પૂરી ન થઈ. આ બજેટ સરકારની મોટી ખાધવાળું બજેટ છે. સરકાર દેશમાંથી અને વિદેશમાંથી મોટા પ્રમાણમાં લોન લઈને બજેટ ખાધ પૂરી કરશે. પરિણામે FII દ્વારા મોટા પાયે વેચવાલી આવી. પરંતુ ઓવરઓલ બજેટ સારું હોવાથી આ લખી રહ્યો છું ત્યારે બે જ દિવસમાં શેરબજાર રીકવર ફરી થઇ ગયું તેમજ અમેરિકા દ્વારા ટેરીફ ૫૦%માંથી ઘટાડીને ૧૮% સુધી કરવાની જાહેરાત ટ્રમ્પએ કરી છે. આમ ભારતના ઊજળા ભવિષ્યની એક નવી સવાર નવા બજેટથી ઉગવાની શરૂ થઈ ગઈ હોય તેમ લાગે છે.