હોળી નિમિત્તે વિશેષ...
એ અવસ્થામાં પરીક્ષાની તારીખ યાદ ન હોય, પણ ‘હોલી કબ હૈ?’ની ખબર રહેતી. કેટલાંક ગામડાંમાં તો કાદવ-કીચડ અને ચૂલાની મેશથી રમવાની ખોટી પરંપરા હતી. જેના કારણે ઝઘડાના તિખારાઓ ઝરતા. ગામલોકોને મફતમાં ‘જોણું’ થતું. જુગાર રમવાની અને દારૂ પીવાની ખોટી પ્રથાઓ. આ પ્રથાઓનું વહેલામાં વહેલી તકે બેસણું થાય એની રાહ જોઈએ છીએ. કેટલાંક ગામમાં હોળીના દિવસે ફાળો ઉઘરાવી ગામમાં જે સુવિધા ન હોય એ ઊભી કરવાની પરંપરા પણ છે. આવી ઉત્તમ પરંપરાનું અનુકરણ બધે કેમ નહીં? બરસાનાની લઠમાર હોળી હોય કે સૌરાષ્ટ્રની ધોલમાર હોળી હોય એમાં દામ્પત્યના નવા રંગો ઉમેરાય છે. દ્વારકાની ફૂલડોલ હોળીમાં ‘ફૂલ કેરે દડૂલિયે સીતાએ વેર વાળ્યાં જો’ની જેમ એકબીજા પર ફૂલ ફેંકવામાં આવે છે. આ બધાં પર્વોનું કામ એકમેકને સુગંધિત કરવાનું છે. ધીંગી ધુળેટીના નામે કોઈ પણ કામે જવાની ઇચ્છા ન થાય.
સવારે અમારી શેરી અને સામેની શેરી વચ્ચે ધુળેટીનું ધમાસાણ યુદ્ધ ચાલે. સાંજે વ્યક્તિગત ધુળેટી રમાય. જેમાં ઘરમાં છુપાયેલા એક એક મિત્રોને ‘ચુન ચુન કે’ રંગીએ. વડીલો ‘ચૂટકીવાલી હોલી’ રમતા અને બાળકો ડોલ ભરીને ‘ચોપાડવાળી હોળી’ રમતા. રસ્તામાં નીકળતા વડીલો જો ગોઠ ન આપે તો એના પર પણ રંગ છાંટીએ. મોઢા પર કલરના થથેડાને કારણે માતા પોતાના પુત્રને પણ ઓળખી ન’તી શકતી. આખા શરીરે એટલો બધો રંગ લાગી જાય છે એને જતાં અઠવાડિયું લાગતું. નદીકિનારે નળિયાનું ઠીકરું લઈ ઘસી ઘસીને ન્હાતા. હોળી પછી ઊજળા બાણ થઇ જતા. શરીર હળવુંફૂલ થતું. આખા વર્ષનો મેલ નીકળી જતો. આ દિવસે દુશ્મન પર પણ રંગ છાંટીને મૈત્રીની મહોર લગાવાય છે. આ રીતે સંબંધોનો મેલ પણ દૂર કરાય છે.
ઘમનાગુડી ગામમાં ૧૦૦ વર્ષથી હોળીનો તહેવાર ઉજવવામાં આવતો નથી. ત્યાં સૌ હોળીનાં ગીતો ગાતાં હતાં ત્યારે ગામલોકોને એવો અનુભવ થયો કે એમને કોઈ દંડાથી મારી રહ્યું છે. એવી વાત ગામમાં ફેલાઈ ગઈ કે, રંગ રમનારા બીમાર થઈ ગયા અને કેટલાકના ચહેરા પર દાણા નીકળી આવ્યા. ઘર કરી ગયેલી ખોટી માન્યતાઓને દફનાવી શકાય એક એવો તહેવાર પણ ન હોવો જોઈએ? આજે પણ અજબગજબની અંધશ્રદ્ધાને પોષીએ અને પાળીએ છીએ.
જોન મિરો કહે છે કે, ‘I try to apply colors like words that shape poems, like notes that shape music.’ ચિત્રકારની પીંછીથી નિતરતો – નિખરતો રંગ અદ્ભુત સર્જન થઈ આવે છે. જેમ ઉત્તમ ફિલ્ડરને એમ લાગે કે, દરેક બોલ એના તરફ આવી રહ્યો છે એમ દરેક કલાકારને દરેક રંગમાં એક ચિત્ર છુપાયેલું લાગે છે. ‘રંગરસિયા’ના રવિ વર્મા કે ‘પદ્માવત’માં ખીલજીના આક્રમણને ભૂલી રમાતી ધુળેટી મનમાં કેલિડોસ્કોપ સર્જે છે. આજે ગુજરાત પાણીના પાણીદાર પ્રશ્નોનો સામનો કરી રહ્યું છે ત્યારે પાણીનો ખોટો વ્યય ન થાય એ પણ જોવું રહ્યું. કેમિકલયુક્ત કલરને ફારગતી આપી ઇકો ફ્રેન્ડલી રંગનાં પોંખણાં કરીએ. ‘રંગ બરસે, ભીગે ચુનરવાલી...’ ગાઈને વસંત ઋતુનાં વધામણાં થાય છે. લહલહ પાકથી લહેરાતાં ખેતરોમાં ખોવાઈ જઈ ખુશીને માણવાની અને મમળાવવાની આ મોસમ. પંજાબમાં બૈસાખીના ભાંગડા, મારવાડમાં ઘુમરના તાલે કે આદિવાસી વિસ્તારોમાં પારંપરિક નૃત્ય સાથે રમાતી હોળી.. આ સૌમાં રંગોની જેમ એકબીજામાં ભળી જવાનો સ્નેહાળ સંદેશ મળે છે. હોળી પ્રજ્વલિત રાખીશું એટલે રંગદેવની કૃપાથી સત્યનો જયઘોષ થતો રહેશે અને અસત્ય તમારી આંખ સામે ભડભડ બળી જશે. રાજેન્દ્ર શાહના શબ્દો સાથે વિરમું...
એ જી ફાગણ આવ્યો ફાંકડો, કોઈ ફાગણ લ્યો, એનો વાંકડિયો છે લાંક રે કોઈ ફાગણ લ્યો..
એ જી આંબાની મ્હોરી મંજરી, કોઈ ફાગણ લ્યો, એવા સરવર સોહે કંજ રે, કોઈ ફાગણ લ્યો…