ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ વચ્ચે કેમ ચર્ચામાં છે 'જુંદિશાપુર'? જાણો ભારત સાથેનો તેનો અદ્ભુત ઇતિહાસ!

 

 

ઈરાન અને અમેરિકા/ઈઝરાયેલ વચ્ચે યુદ્ધ વકર્યું છે. બે અઠવાડિયાથી વધુ સમય વીતી ગયો છે અને બંને તરફથી ભયાનક બોમ્બમારો થઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને અમેરિકા, ઈરાન પર અત્યંત વિનાશક હુમલા કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, હું શોધી રહ્યો હતો કે ઈરાનના 'જુંદિશાપુર'ના હાલચાલ કેવા છે?

 

સદનસીબે, જુંદિશાપુર (જે અત્યારે ઈરાનમાં સત્તાવાર રીતે 'Gundishapur' તરીકે ઓળખાય છે) હજુ સલામત છે. જિનીવા કન્વેન્શન (Geneva Convention) મુજબ, યુદ્ધ દરમિયાન કોઈપણ દેશના પુરાતત્વીય મહત્વ ધરાવતા સ્થળો પર બોમ્બમારો કરવો એ ગુનો ગણાય છે. વળી, જુંદિશાપુર તો યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે.

 

જોકે, અમેરિકાને જિનીવા સંધિની બહુ પડી હોય તેવું લાગતું નથી. તેના બોમ્બમારામાં તેહરાનનો 'ગોલેસ્તાન પેલેસ' અને ઈસ્ફાહાનનો 'ચેહેલ સોર્ટુન પેલેસ' જેવા ઐતિહાસિક સ્થળોને નુકસાન પહોંચ્યું છે. યુનેસ્કોએ આ બાબતે ચિંતા પણ વ્યક્ત કરી છે, પણ અમેરિકાને તેની કોઈ ચિંતા હોય એવું લાગતું નથી!

 

અમેરિકા અત્યારે જ્યાં હુમલા કરી રહ્યું છે, તે સ્થળોમાં ઈસ્ફાહાન (જ્યાં ઈરાનના મિસાઈલ અને પરમાણુ મથકો હોવાનું મનાય છે), કોમ, કરજ, કેરમાનશાહ, લોરેસ્તાન, તાબ્રિજ અને કનારાકનો નૌકાસેના અડ્ડો સામેલ છે. સદભાગ્યે, જુંદિશાપુરનો વિસ્તાર હજુ આ યાદીમાં નથી.

 

 

જુંદિશાપુર એક અત્યંત ઐતિહાસિક સ્થળ છે. એક જમાનામાં અહીં વિશ્વવિખ્યાત યુનિવર્સિટી હતી, જ્યાં ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્ર પર સંશોધનો થતા હતા. એ સમયે ઈરાનમાં પારસીઓનું શાસન હતું અને પારસી રાજાઓ જ્ઞાનના ઉપાસક હતા. આપણા દેશમાં જ્યારે તક્ષશિલા પર હુણોના આક્રમણ થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ઈરાનના રાજા શાપુરજી (પ્રથમ)એ અહીં આ વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરી હતી.

 

આ જુંદિશાપુરની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે આ યુનિવર્સિટી પર ભારતીય વિદ્વાનોનો ઊંડો પ્રભાવ હતો. અનેક ભારતીય આચાર્યો અહીં વિદ્યાદાન આપતા. ત્રીજી સદીથી લઈને સાતમી સદીમાં ઈસ્લામી આક્રમણો થયા ત્યાં સુધી આ વિદ્યાપીઠ ખીલતી રહી. છઠ્ઠી સદીના પારસી રાજા ખોસરોવ (પ્રથમ)એ આ યુનિવર્સિટીને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી અને આચાર્યોને નવા વિષયો શીખવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. આયુર્વેદ, શરીરશાસ્ત્ર, ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિત જેવા વિષયોનો અહીં ગહન અભ્યાસ થતો.

 

આ વિદ્યાપીઠ સંસ્કૃત ગ્રંથોના પહલવી અને અરબી ભાષામાં અનુવાદ કરવાનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતી. આયુર્વેદના અનેક ગ્રંથોનો મધ્ય પર્શિયન (પહલવી)માં અનુવાદ થયો. પંચતંત્રનો અનુવાદ 'કલિલ વા દિમના' નામે એ સમયે ખૂબ લોકપ્રિય થયો હતો. એ સમયના પારસી પ્રોફેસર બોર્ઝુયા, જે આયુર્વેદ અને જીવવિજ્ઞાન ભણાવતા હતા, તેમણે ભારતનો પ્રવાસ ખેડીને અનેક ભારતીય ગ્રંથો એકત્ર કર્યા હતા.

 

આર્યભટ્ટ અને બ્રહ્મગુપ્તના પુસ્તકો અહીં ભણાવવામાં આવતા અને બાદમાં તેનો અરબી-પહલવીમાં અનુવાદ પણ થયો. પ્રાચીન પર્શિયન ગ્રંથોમાં અનેકવાર ભારતીય વિદ્વાનો અને તેમના પુસ્તકોનો ઉલ્લેખ મળે છે. ઈરાનમાં ઈસ્લામી શાસન આવ્યા પછી પણ આ ભારતીય પ્રભાવ જળવાઈ રહ્યો. પર્શિયાના પ્રખ્યાત ગણિતશાસ્ત્રી અલ-ખ્વારિઝ્મીએ ભારતીય અંકગણિત પર પુસ્તક લખ્યું, જે સદીઓ સુધી ઈરાનમાં ગણિતના અભ્યાસનો આધારસ્તંભ રહ્યું.

 

અલ-બિરુની (વર્ષ 973 - 1048)નો ઉલ્લેખ પણ વારંવાર આવે છે. તેઓ મહમૂદ ગઝનવી સાથે ભારત આવ્યા હતા અને અહીંની વિદ્વતા જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા. તેમણે સંસ્કૃતનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો અને 'કિતાબ-ઉલ-હિન્દ'માં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના ખૂબ વખાણ કર્યા. 'તારીખ-અલ-હિન્દ' તેમનું ભારતીય સંસ્કૃતિ પરનું મહત્વનું પુસ્તક છે.

 

 

 

 

જુંદિશાપુર સાથે એક અન્ય રોચક ઇતિહાસ જોડાયેલો છે. જ્યારે વરાહમિહિર (વર્ષ 505 - 587) ઉજ્જૈનમાં ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિતના પ્રખર વિદ્વાન તરીકે સ્થાપિત થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ઈરાનના રાજા ખોસરોવ-પ્રથમ જુંદિશાપુરનો વિસ્તાર કરી રહ્યા હતા. વરાહમિહિરની ખ્યાતિ સાંભળીને રાજાએ તેમને ઈરાન આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું. વરાહમિહિરે જુંદિશાપુરમાં ખગોળીય વેધશાળા સ્થાપી અને ત્યાંના શિક્ષકોને ગણિત અને ખગોળનું નવું જ્ઞાન આપ્યું.

 

ભારત પરત ફર્યા પછી, વરાહમિહિરે જુદા જુદા દેશોની ખગોળીય સંકલ્પનાઓ પર આધારિત 'પંચ સિદ્ધાંતિકા'ની રચના કરી. જેમાં આ પાંચ સિદ્ધાંતો હતા:

 

1. સૂર્ય સિદ્ધાંત (ભારતીય)

2. વશિષ્ઠ સિદ્ધાંત (ભારતીય)

3. પિતામહ સિદ્ધાંત (પ્રાચીન ભારતીય)

4. પૌલિસા સિદ્ધાંત (ગ્રીક/યુનાની)

5. રોમિકા સિદ્ધાંત (રોમન)

 

આ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે આપણા પૂર્વજો અન્ય દેશોની જ્ઞાન પરંપરાનો આદર કરતા અને તેનો અભ્યાસ કરતા. તેઓ ક્યારેય કૂપમંડૂક (સંકુચિત વિચારધારાવાળા) નહોતા.

 

 

વર્ષ 651માં પર્શિયા પર આરબોનું આક્રમણ થયું. ત્યાં સુધીમાં આરબો મુસ્લિમ બની ચૂક્યા હતા. તેમણે પારસીઓને ત્યાંથી હાંકી કાઢ્યા (જેમાંથી અનેક લોકોએ ભારતમાં આશ્રય લીધો). ત્યારબાદ જુંદિશાપુરના વિદ્વાનો બગદાદ તરફ ગયા. ખલીફા હારુન-અલ-રશીદે ત્યાં 'હાઉસ ઓફ વિઝડમ' (બૈત-અલ-હિકમા) નામની સંસ્થા ઉભી કરી. આ કેન્દ્રમાં મોટા પાયે સંસ્કૃત ગ્રંથોના અનુવાદ થયા.

 

આગળ જતાં ઇટાલીના સિસિલી અને સ્પેનના તોલેડોમાં આ અરબી ગ્રંથોનો લેટિન ભાષામાં અનુવાદ થયો. આમ, ભારતનું જ્ઞાન આ રસ્તે થઈને યુરોપ સુધી પહોંચ્યું. બ્રહ્મગુપ્તના 'સિદ્ધાંત'નો અરબીમાં અનુવાદ 'સિંધીન્દ' (નામે થયો, તો સુશ્રુત સંહિતા 'કિતાબ-એ-સુસરુદ' તરીકે ઓળખાઈ.

 

હારુન-અલ-રશીદ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો એટલો આદર કરતો કે તેણે પોતાના અધિકારીઓને ભારતના વિશ્વવિદ્યાલયોમાં મોકલી પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓને પર્શિયા લાવવા કહ્યું હતું. કદાચ આ વિશ્વનું સૌથી પહેલું 'કેમ્પસ ઈન્ટરવ્યુ' હતું! તેના આહવાન પર અનેક ભારતીય વિદ્વાનો બગદાદ ગયા. 'મનકા' જેવા પ્રસિદ્ધ રાજવૈદ્ય પણ ત્યાં ગયા હતા, જેમણે ચરક અને સુશ્રુતના ગ્રંથોને અરબીમાં રજૂ કર્યા.

 

પ્રાચીન પર્શિયન વિદ્વાન અલ-જાહિઝે લખ્યું છે: "ભારતીયો ખગોળશાસ્ત્ર, અંકગણિત અને ચિકિત્સા ક્ષેત્રે વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે." દસમી સદીના અલ-મસૂરી અને અગિયારમી સદીના અલ-બિરૂનીએ પણ મુક્તકંઠે ભારતીય ગણિત અને વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનના વખાણ કર્યા છે.

 

ટૂંકમાં, આજનું ઈરાન જ્યારે પર્શિયા હતું અને પારસી રાજાઓના શાસનમાં હતું, ત્યારે ભારતીય વિદ્વાનોનું ત્યાં ખૂબ સન્માન હતું. વરાહમિહિરે ત્યાં વેધશાળાઓ સ્થાપી હતી. આ જ્ઞાનની આપ-લે આરબ શાસન આવ્યા પછી પણ 11મી-12મી સદી સુધી ચાલુ રહી. પરંતુ, જ્યારે ભારત પર જ મુસ્લિમ આક્રમકોનું શાસન આવ્યું, ત્યારે ભારતીયો પ્રત્યેનો એ આદર ઘટવા લાગ્યો અને વિદ્વાનોને આમંત્રિત કરવાની એ ભવ્ય પરંપરાનો અંત આવ્યો.