યુદ્ધના વાદળો વચ્ચે ભારતનો માસ્ટરપ્લાન: તેલ ખૂટી જવાનો ડર કેટલો સાચો? જાણો અસલી હકીકત.

 

 

વિશ્વ અત્યારે એક એવા વળાંક પર ઉભું છે જ્યાં શાંતિની વાતો માત્ર કાગળ પર રહી ગઈ હોય તેવું લાગે છે. મિડિલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ), જેને દુનિયાનું 'એનર્જી હબ' કહેવામાં આવે છે, તે અત્યારે ભીષણ સંઘર્ષની જ્વાળાઓમાં ઘેરાયેલું છે. ઈઝરાયેલ, ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા જતા સૈન્ય તણાવે માત્ર ભૌગોલિક સરહદો જ નહીં, પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રના પાયા સમાન તેલ બજારને પણ હચમચાવી દીધું છે. જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયામાં એક મિસાઈલ છૂટે છે, ત્યારે તેની ધ્રુજારી દુનિયાના ખૂણેખૂણે તેલના ભાવમાં જોવા મળે છે.

 

વૈશ્વિક તેલ બજાર પર અત્યારે યુદ્ધની કાળી છાયા સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. દુનિયાના ટોચના તેલ ઉત્પાદક દેશો જેવા કે સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, ઈરાન અને કુવૈત આ જ અશાંત વિસ્તારમાં આવેલા છે. વર્ષ ૨૦૨૬ના પ્રારંભિક આંકડાઓ મુજબ, વિશ્વના કુલ તેલ ઉત્પાદનનો ૩૧% હિસ્સો અને નિકાસનો ૩૮% હિસ્સો આ જ ક્ષેત્રમાંથી આવે છે. કતાર જેવા દેશે ડ્રોન હુમલાના ડરથી પોતાની LNG નિકાસ અટકાવી દીધી છે, જેના કારણે ગેસના ભાવમાં પણ ઉછાળો આવ્યો છે.

 

હવે પ્રશ્ન એ થાય કે ભારત જેવા દેશ માટે આ ચિંતાનો વિષય કેમ છે? ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦% થી વધુ કાચું તેલ આયાત કરે છે. આપણી અર્થવ્યવસ્થા તેલના પૈડાં પર ચાલે છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધે, તો ભારતમાં પરિવહન મોંઘું થાય છે, જેનાથી સીધી અસર સામાન્ય માણસની થાળી પર પડે છે – મોંઘવારી વધે છે. ભારતની આ આયાત નિર્ભરતા જ આપણી સૌથી મોટી નબળાઈ છે. જોકે, ભલે સંકટ મોટું હોય, પરંતુ ભારતની આંતરિક તૈયારીઓ અને રણનીતિક આયોજન એટલા મજબૂત છે કે આપણે કોઈપણ આકસ્મિક તેલ સંકટને ખાળવા માટે સક્ષમ છીએ.

 

 

જો મિડિલ ઈસ્ટ એ દુનિયાનું હૃદય હોય, તો ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ તેની સૌથી મહત્વની નસ છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ એક અત્યંત સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે જે ફારસની ખાડીને ઓમાનની ખાડી સાથે જોડે છે. આ માર્ગ એટલો સાંકડો છે કે અહીંથી પસાર થતા તેલના ટેન્કરો દુશ્મન દેશોની મિસાઈલો કે ડ્રોનની આસાનીથી રેન્જમાં આવી શકે છે. આ જ કારણ છે કે તેને વૈશ્વિક વ્યાપારનું 'ચોક પોઈન્ટ' કહેવામાં આવે છે.

 

આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો આ માર્ગનો પ્રભાવ ખૂબ છે. દુનિયાની કુલ તેલ અને LNG સપ્લાયનો અંદાજે ૨૦% હિસ્સો માત્ર આ એક જ સાંકડી પટ્ટીમાંથી પસાર થાય છે. ભારત માટે આ રસ્તો જીવનરેખા સમાન છે, કારણ કે આપણી તેલ અને ગેસની કુલ આયાતનો ૫૦% હિસ્સો આ જ માર્ગે થઈને ભારત પહોંચે છે. જો આ રસ્તો કોઈ કારણસર રોકવામાં આવે, તો ભારતની રિફાઈનરીઓ સુધી પહોંચતું કાચુ તેલ અડધું થઈ જાય.

 

વર્તમાન સંકટમાં ઈરાને એવો દાવો કર્યો છે કે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ પર તેનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ છે. ઈરાની નૌસેનાએ ચેતવણી આપી છે કે તેઓ આ માર્ગ પરથી પસાર થતા કોઈપણ જહાજને નિશાન બનાવી શકે છે. આ ધમકીની અસર તુરંત જોવા મળી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વીમા કંપનીઓએ આ વિસ્તારમાં જહાજોને વીમા કવચ આપવાનું બંધ કર્યું છે અથવા પ્રીમિયમમાં ધરખમ વધારો કર્યો છે.

 

ઘણા કાર્ગો જહાજોએ અત્યારથી જ પોતાના રૂટ બદલીને લાંબો રસ્તો પસંદ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે પણ હોર્મુઝની આસપાસ તણાવ વધ્યો છે, ત્યારે દુનિયાએ તેલની કમી અનુભવી છે. પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ અલગ છે, કારણ કે ભારત અને અમેરિકા જેવા દેશોએ આ 'ચોક પોઈન્ટ' ની મજબૂરીને સમજતા પોતાની વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાઓ પર વર્ષોથી કામ કર્યું છે.

 

 

જ્યારે પણ મિડિલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળે છે, ત્યારે સામાન્ય ભારતીયના મનમાં પહેલો વિચાર એ આવે છે કે: "શું પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચશે? શું પંપ પર લાંબી લાઈનો લાગશે?" આ ડર સ્વાભાવિક છે, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં આ ડરને હકીકત બનતા રોકવા માટે ભારત સરકારે 'ચક્રવ્યૂહ' જેવી તૈયારી કરી રાખી છે.

 

 

 

સરકારી આંકડાઓ અને પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના રિપોર્ટ્સ મુજબ, ભારત પાસે અત્યારે લગભગ ૬ થી ૮ અઠવાડિયા (૫૦ થી ૬૦ દિવસ) સુધી ચાલે તેટલો ઈંધણનો જથ્થો સુરક્ષિત છે. આનો અર્થ એ થયો કે જો આજથી જ મિડિલ ઈસ્ટમાંથી તેલ આવતું સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય, તો પણ ભારત બે મહિના સુધી પોતાની જરૂરિયાતો કોઈ પણ અડચણ વગર પૂરી કરી શકે છે.

આ સ્ટોકને સમજવા માટે તેને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય:

 

 

ભારતની તેલ કંપનીઓ (IOCL, BPCL, HPCL) પાસે હંમેશા ૨૫ દિવસનું કાચું તેલ અને એટલા જ દિવસનું તૈયાર પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPG સ્ટોકમાં હોય છે.

 

 

આ એ વધારાનો જથ્થો છે જે માત્ર કટોકટી માટે જ જમીનની અંદર ગુપ્ત રીતે સાચવી રાખવામાં આવ્યો છે.

 

ભારતની રણનીતિ હવે માત્ર એક જ રસ્તા કે એક જ દેશ પર નિર્ભર નથી. હોર્મુઝની કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે ભારતીય તેલ કંપનીઓએ રશિયા, અમેરિકા અને પશ્ચિમ આફ્રિકાના દેશો સાથે સંપર્ક તેજ કર્યો છે. જો દરિયાઈ માર્ગમાં અવરોધ આવે, તો 'કેપ ઓફ ગુડ હોપ' જેવા વૈકલ્પિક રૂટ ભલે મોંઘા પડે, પણ તે સપ્લાય ચેઈનને તૂટવા નહીં દે. આ ઉપરાંત, ભારત પાસે અત્યારે રશિયન તેલના મોટા કાર્ગો છે જે અરબ સાગરમાં 'ફ્લોટિંગ સ્ટોરેજ' (તરતા ભંડારો) તરીકે ઉપલબ્ધ છે. ટૂંકમાં, 'તેલ ખૂટી જશે' એ ડર અત્યારે તો બેબુનિયાદ છે, કારણ કે ભારતની સજ્જતા અગાઉના દાયકાઓ કરતા ઘણી વધુ મજબૂત અને વ્યવસ્થિત છે.

 

 

જેમ કોઈ સમજદાર પરિવાર મુશ્કેલ સમય માટે બેંકમાં 'ફિક્સ ડિપોઝિટ' (FD) રાખે છે, તેમ કોઈ પણ રાષ્ટ્ર પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે 'વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ' (SPR) તૈયાર કરે છે. આ કોઈ સામાન્ય ટાંકીઓ નથી કે જે જમીન પર દેખાય, પરંતુ આ તો જમીનની સેંકડો ફૂટ અંદર ખડકોને કોતરીને બનાવેલી વિશાળ ગુફાઓ છે. ભારત જેવી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા માટે, જ્યાં તેલનો વપરાશ દરરોજ વધી રહ્યો છે, ત્યાં આ ભંડારો દેશની કરોડરજ્જુ સમાન છે. SPR એ અત્યંત સુરક્ષિત અને વિશિષ્ટ સંગ્રહ સુવિધાઓ છે. આ ભંડારો બનાવવાની પાછળનું મુખ્ય વિજ્ઞાન બે પ્રકારની ગુફાઓ પર આધારિત છે:

 

 

ભારત અત્યારે આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. આમાં ડ્રિલિંગ અને બ્લાસ્ટિંગ દ્વારા મજબૂત ખડકોની અંદર વિશાળ ગુફાઓ બનાવવામાં આવે છે. આ ગુફાઓની દીવાલો કુદરતી રીતે જ તેલને બહાર નીકળતું અટકાવે છે અને અત્યંત સલામત હોય છે. ભારત પાસે અત્યારે વિશાખાપટ્ટનમ, મંગલુરુ અને પદુરમાં આવી જ વ્યવસ્થા છે.

 

 

૨. સાલ્ટ કેવર્ન :

 

આ પદ્ધતિમાં જમીન નીચે રહેલા મીઠાના વિશાળ થરનો ઉપયોગ થાય છે. 'સોલ્યુશન માઈનિંગ' ટેકનિકથી મીઠાના પથ્થરોમાં પાણી નાખીને તેને ઓગાળવામાં આવે છે અને જે ખાલી જગ્યા બને છે ત્યાં તેલ ભરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ ખડકો કોતરવા કરતા સસ્તી અને ઝડપી છે. અમેરિકામાં આ પદ્ધતિ સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. ભારતમાં પણ રાજસ્થાનમાં આવા મીઠાના વિશાળ ભંડારો હોવાથી ત્યાં સાલ્ટ કેવર્ન બનાવવાની શક્યતાઓ પર કામ ચાલી રહ્યું છે.

 

આ ભંડારોનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેના પર બહારના તાપમાન, વરસાદ કે દુશ્મન દેશના સીધા હવાઈ હુમલાની અસર થતી નથી. તે પર્યાવરણ માટે પણ સુરક્ષિત છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની સપ્લાય ચેઈન ખોરવાય, ત્યારે આ 'ફિક્સ ડિપોઝિટ' ભારત માટે જીવનરેખા સાબિત થાય છે. તે માત્ર આર્થિક સ્થિરતા જ નથી આપતું, પણ વૈશ્વિક રાજનીતિના પટલ પર ભારતને મજબૂતીથી પોતાની વાત રાખવાની શક્તિ પણ આપે છે.

 

 

ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા કોઈ એકાદ કબાટમાં સાચવેલી વસ્તુ નથી, પરંતુ તે દેશના પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારા પર ફેલાયેલું એક મજબૂત નેટવર્ક છે. આ નેટવર્કનું સંચાલન ISPRL (Indian Strategic Petroleum Reserves Limited) નામની ખાસ સંસ્થા કરે છે. અત્યારે ભારત પાસે કુલ ૫.૩૩ મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) કાચું તેલ સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા છે, જે ત્રણ વ્યૂહાત્મક સ્થળોએ વહેંચાયેલી છે:

 

 

પૂર્વ કિનારે આવેલું આ કેન્દ્ર ૧.૩૩ MMT તેલ સંગ્રહવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તે સમુદ્રની નજીક હોવાથી લોજિસ્ટિક્સ અને રિફાઈનરીઓ સુધી સપ્લાય પહોંચાડવામાં અત્યંત અનુકૂળ છે. ૨. મંગલુરુ (કર્ણાટક): પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ કેન્દ્ર ૧.૫ MMT ક્ષમતા ધરાવે છે. આ ભંડાર ભારતની પશ્ચિમી રિફાઈનરીઓ માટે બેકઅપ તરીકે કામ કરે છે. ૩. પદુર (કર્ણાટક): આ ભારતનું સૌથી મોટું SPR કેન્દ્ર છે, જેની ક્ષમતા ૨.૫ MMT છે. અહીંની ભૌગોલિક રચના અને ખડકો તેલ સંગ્રહવા માટે આદર્શ માનવામાં આવે છે.

 

આ આંકડાઓ માત્ર સંખ્યા નથી, પરંતુ તે ભારતની ૯૦ દિવસની સુરક્ષા છે. કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ રાજ્યસભામાં જણાવ્યું હતું કે, કોઈપણ ભૂ-રાજકીય સંકટ સમયે આ ભંડારો દેશને લગભગ ૩ મહિના સુધી જીવંત રાખી શકે છે. પરંતુ ભારત અહીં અટક્યું નથી. સરકાર હવે 'ફેઝ-૨' (બીજો તબક્કો) શરૂ કરી રહી છે, જેમાં ઓડિશાના ચાંદીખોલ (૪ MMT) અને કર્ણાટકના પદુર (વધારાના ૨.૫ MMT) ખાતે નવા ભંડારો બનાવવાની મંજૂરી અપાઈ છે. આ નવા પ્રોજેક્ટ્સ 'પબ્લિક-પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશિપ' (PPP) મોડેલ પર તૈયાર થશે. જ્યારે આ બીજા તબક્કાનું કામ પૂરું થશે, ત્યારે ભારતની તેલ સંગ્રહ ક્ષમતા બમણી થઈ જશે, જે આપણને મિડિલ ઈસ્ટ જેવા વિસ્તારોમાં થતી કોઈપણ મોટી ઉથલપાથલ સામે અભેદ કવચ પૂરું પાડશે.

 

 

દુનિયામાં જ્યારે પણ તેલ સંકટની વાત આવે છે, ત્યારે અમેરિકાનું નામ સૌથી ઉપર હોય છે. અમેરિકા પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો અને અત્યંત આધુનિક 'વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ' (SPR) છે. લુઈસિયાના અને ટેક્સાસના દરિયાકાંઠાના રાજ્યોમાં ભૂગર્ભમાં આવેલી મીઠાની વિશાળ ગુફાઓમાં અંદાજે ૭૧૪ મિલિયન બેરલ તેલ સંગ્રહવાની ક્ષમતા છે. હાલમાં આ ભંડારોમાં ૪૧૫ મિલિયન બેરલ જેટલું તેલ હાજર છે.

 

અમેરિકાની રણનીતિ માત્ર તેલ ભરવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે આ ભંડારોનો ઉપયોગ 'હથિયાર' તરીકે કરે છે. જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધે છે અથવા સપ્લાયમાં મુશ્કેલી પડે છે, ત્યારે અમેરિકન સરકાર આ રિઝર્વમાંથી તેલ માર્કેટમાં ઠાલવે છે, જેથી વૈશ્વિક સ્તરે તેલની કિંમતો સ્થિર રહે.

 

વર્તમાન મિડિલ ઈસ્ટ સંકટમાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે અમેરિકા ખાડી વિસ્તારમાં ઊર્જા પુરવઠાને કોઈ પણ કિંમતે અટકવા નહીં દે. અમેરિકાએ તેના 'યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન' (DFC) ને આ વિસ્તારમાં દરિયાઈ વ્યાપાર માટે નાણાકીય ગેરંટી અને વીમો આપવા નિર્દેશ આપ્યા છે. એટલું જ નહીં, જો જરૂર પડશે તો અમેરિકન નૌસેના તેલના ટેન્કરોને હોર્મુઝની ખાડીમાંથી સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવા માટે 'એસ્કોર્ટ' પણ કરશે.

 

 

મિડિલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલું આ યુદ્ધ ક્યારે અટકશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ આ સંકટે ભારતને એક મહત્ત્વનો પાઠ ભણાવ્યો છે: "ઊર્જા સુરક્ષા એ જ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા છે." જે દેશ બીજાના તેલ પર નિર્ભર હોય, તેનું અર્થતંત્ર હંમેશા કાચના ઘર જેવું હોય છે. પરંતુ ભારતે છેલ્લા એક દાયકામાં જે રીતે પોતાના વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) ને મજબૂત બનાવ્યા છે, તે સાબિત કરે છે કે આપણે હવે માત્ર નસીબના ભરોસે નથી બેઠા.

 

વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડારો એ માત્ર પથ્થરોની ગુફાઓમાં ભરેલું તેલ નથી, પણ તે ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોના ભવિષ્યની ગેરંટી છે. તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે સરહદ પર ગમે તેટલો તણાવ હોય કે દરિયાઈ માર્ગો બંધ થાય, ભારતના વિકાસના પૈડાં ક્યારેય થંભશે નહીં. સરકારના બીજા તબક્કાના આયોજન અને રશિયા-અમેરિકા જેવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો સાથેના મજબૂત સંબંધો ભારતને એક 'એનર્જી સરપ્લસ' રાષ્ટ્ર તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે.

 

અંતે, સાવચેતી એ જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' જેવી ભૌગોલિક મર્યાદાઓ આપણને હંમેશા સતર્ક રહેવાની પ્રેરણા આપે છે. ભારત અત્યારે જે આત્મવિશ્વાસ સાથે આ વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે, તે આપણી વધતી જતી વૈશ્વિક શક્તિ અને સચોટ રણનીતિનું પરિણામ છે. જો આપણે આ જ ગતિએ આપણી સંગ્રહ ક્ષમતા અને વૈકલ્પિક ઊર્જા (સૌર અને પવન ઊર્જા) પર ધ્યાન આપીશું, તો ભવિષ્યમાં આવા યુદ્ધો આપણી આર્થિક ગતિને ક્યારેય રોકી શકશે નહીં.