વૈવિધ્ય । શું દ્રૌપદીએ દુર્યોધનને ખરેખર ‘આંધળાના આંધળા’ કહ્યું હતું? જાણો વ્યાસ મહાભારતનું સત્ય અને અગ્નિકન્યાના સ્વાભિમાનની ગાથા

 

 

 

આ ગ્રંથ વ્યાસજીએ રચેલા મહાભારતમાં મા દ્રૌપદીજી કેવાં છે, તે સત્યને ઉજાગર કરે છે

 

 

 

મહાભારત અને રામાયણ બંને ભારતવર્ષને નિરંતર પ્રેરણા આપી રહેલાં મહાકાવ્યો છે. ભારતીય મહાકાવ્ય પરંપરામાં મહાભારતનું સ્થાન અદ્વિતીય છે. આ મહાકાવ્યમાં માનવજીવનના તમામ રંગો, ધર્મ-અધર્મ, ન્યાય-અન્યાય, રાગ-દ્વેષ, વિજય-પરાજય, અદ્ભુત રીતે રજૂ થયાં છે. આ મહાકાવ્યના અનેક પાત્રોમાં દ્રૌપદી એક એવું પાત્ર છે, જે સતત ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. દ્રૌપદી માત્ર પાંડવોની પત્ની કે યુદ્ધનું કારણ નહીં, પરંતુ નારીશક્તિ અને સ્વાભિમાનનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે. દ્રૌપદીના પાત્રને સાચી (કારણ કે તેઓનું ચિત્રણ મૂળ ગ્રંથોથી દૂર થઈને કરવામાં આવેલું છે, જે ખોટી દૃષ્ટિના બદલે સાચી છે તેવી) દૃષ્ટિ આપવાનો પ્રયાસ જાણીતા લેખક શ્રી રંગા હરિએ તેમના પુસ્તક વ્યાસ મહાભારતમાં દ્રૌપદી વિશે કર્યો છે. દ્રૌપદી માત્ર એક નારી નહીં, પરંતુ એક વિચાર, એક ચેતના અને એક ક્રાંતિનું પ્રતિક છે. આ ગ્રંથ માત્ર પૌરાણિક કથાનું પુનરાવર્તન નથી, પરંતુ ખરેખર વ્યાસજીએ રચેલા મહાભારતમાં મા દ્રૌપદીજી કેવાં છે, તે સત્યને ઉજાગર કરે છે.

 

 

નિરંતર-સતત થનારાં અપમાનોને આત્મનિષ્ઠાથી ભસ્મ કરનાર અગ્નિકન્યા યાજ્ઞસેનાને સમજીએ તો મહાભારત આખું સમજી શકીએ. દ્રૌપદીનો જન્મ સામાન્ય નથી. તે અગ્નિમાંથી પ્રગટ થયેલી નારી છે. આ ઘટના જ સૂચવે છે કે, દ્રૌપદીનું પાત્ર અસામાન્ય છે. લેખક આ પ્રતીકને ખૂબ સુંદર રીતે સમજાવે છે કે અગ્નિ માત્ર જન્મનું માધ્યમ નથી, પરંતુ તે શક્તિ, શુદ્ધતા અને ક્રાંતિનું પ્રતીક છે. દ્રૌપદીના પાત્રમાં આ ત્રણેય ગુણો સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે. તે જીવનભર સંઘર્ષ કરે છે, પરંતુ ક્યારેય તૂટતી નથી.

 

દ્રૌપદી પાંચાલ દેશની રાજકુમારી હોવાથી પાંચાલી અને કૃષ્ણ વર્ણ હોવાથી ‘કૃષ્ણા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. દ્રૌપદી મહાભારતનું અત્યંત સશક્ત, તેજસ્વી અને દૃઢનિશ્ચયી સ્ત્રીપાત્ર છે, જે કૌરવોના વિનાશનું મુખ્ય કારણ બને છે.

 

 

દ્રૌપદીના સ્વયંવરનો પ્રસંગ મહાભારતમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના છે. અહીં અર્જુન દ્રૌપદીને જીતે છે, પરંતુ પછીની પરિસ્થિતિ પાંચ પાંડવો સાથે લગ્ન દ્રૌપદીના જીવનમાં એક અણધાર્યો વળાંક લાવે છે.

 

લેખક આ ઘટનાને ખૂબ જ ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષિત કરે છે. તેઓ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે શું દ્રૌપદી પાસે ખરેખર પસંદગીનો અધિકાર હતો? શું તે માત્ર પરિસ્થિતિઓનો શિકાર બની? લેખક દર્શાવે છે કે દ્રૌપદી આ પરિસ્થિતિને માત્ર સ્વીકારતી નથી, પરંતુ તે તેને પોતાની શક્તિમાં પરિવર્તિત કરે પાંચ પાંડવોની પત્ની હોવા છતાં, તે પોતાની ઓળખ અને સ્વાભિમાન જાળવી રાખે છે.

 

 

મા દ્રૌપદીએ; દુર્યોધન પડી ગયો ત્યારે કહ્યું- ‘આંધળાના આંધળા’, વાસ્તવમાં આ હળાહળ અસત્ય છે, કારણ કે વ્યાસરચિત મૂળ મહાભારતમાં દ્રૌપદી આવું બોલ્યાં હોય એવો ક્યાંય સીધો કે આડકતરો ઉલ્લેખ જ નથી. આવાં અસત્ય કેમ ઉમેરાયાં હશે? આવાં અનેક અસત્યોનો ઘટસ્ફોટ અહીં છે. આ પુસ્તકમાં કરવામાં આવેલો છે. દ્રૌપદીજી અંગે આવી અનેક વાતો છે, જે મૂળ વ્યાસ મહાભારતમાં છે જ નહિ, પરંતુ તે પછી રચાયેલા ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.

 

 

આ પુસ્તકમાં દ્રૌપદીને માત્ર એક પીડિત નારી તરીકે નહીં, પરંતુ એક શક્તિશાળી અને આત્મનિર્ભર સ્ત્રી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. તે પોતાની પરિસ્થિતિઓ સામે ઝૂકતી નથી, પરંતુ તેને પડકારે છે. લેખક દ્રૌપદીના પાત્રને આધુનિક નારીવાદી દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરે છે. તે દર્શાવે છે કે દ્રૌપદી એક એવી સ્ત્રી છે, જે પોતાના હક્ક માટે લડે છે, પોતાના સ્વાભિમાન માટે ઊભી રહે છે અને સમાજના અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવે છે.

 

આ રીતે, દ્રૌપદી માત્ર પૌરાણિક પાત્ર નથી રહેતી, પરંતુ તે આજના સમયમાં પણ પ્રેરણાસ્રોત બને છે.

 

 

મહાભારતનું યુદ્ધ અનેક કારણોસર થયું, પરંતુ દ્રૌપદીનું અપમાન તેમાં એક મુખ્ય કારણ હતું. લેખક દર્શાવે છે કે, દ્રૌપદીનો સંઘર્ષ માત્ર વ્યક્તિગત નથી, પરંતુ તે ન્યાય અને ધર્મ માટેની લડત છે. દ્રૌપદી યુદ્ધમાં શસ્ત્ર નથી ઉઠાવતી, પરંતુ તેની ભાવનાઓ અને વિચારધારા સમગ્ર યુદ્ધને પ્રભાવિત કરે છે. તે પાંડવો માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બને છે અને તેમને ન્યાય માટે લડવા પ્રેરિત કરે છે.

 

 

લેખક રંગા હરિજીની ભાષા ખૂબ જ સરળ અને અસરકારક છે. તેઓ જટિલ વિચારોને પણ સરળ રીતે રજૂ કરે છે, જે વાચકોને સરળતાથી સમજાય છે. તેમની શૈલીમાં ભાવનાત્મકતા અને તર્કનો સુંદર સમન્વય જોવા મળે છે. દરેક પ્રસંગનું વર્ણન એટલું જીવંત છે કે વાચકને એવું લાગે છે કે તે આ ઘટનાઓનો સાક્ષી છે. લેખક દ્વારા આપવામાં આવેલાં ઉદાહરણો અને સંદર્ભો વાચકને વાર્તા સાથે જોડાયેલાં રાખે છે. ઉપરાંત, પુસ્તકમાં અનેક તાત્વિક વિચારો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે, જે વાચકને જીવનમૂલ્યો અને નૈતિકતા વિશે વિચારવા પ્રેરિત કરે છે. લેખક દ્રૌપદીના જીવનને માત્ર એક ઐતિહાસિક ઘટના તરીકે નહીં, પરંતુ એક શાશ્વત સંદેશ તરીકે રજૂ કરે છે, કે ન્યાય અને સત્ય માટે સંઘર્ષ કરવો એ માનવજીવનનો મુખ્ય ધર્મ છે.

 

 

આ પુસ્તકની સૌથી મોટી શક્તિ એ છે કે તે પૌરાણિક કથાને આધુનિક સંદર્ભ સાથે જોડે છે. તેઓ દર્શાવે છે કે સમાજમાં સ્ત્રીનું સ્થાન માત્ર ઘરમાં સીમિત ન હોવું જોઈએ, પરંતુ તે સમાજના નિર્ણયોમાં અને ન્યાયની લડતમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દ્રૌપદીના જીવનનાં ઉદાહરણો દ્વારા લેખક બતાવે છે કે સ્ત્રી જો આત્મસન્માન અને ધર્મ માટે અડગ રહે, તો તે મોટાં પરિવર્તનો લાવી શકે છે. આ વિચાર આજના સમયમાં પણ ખૂબ જ પ્રાસંગિક છે.

 

 

પુસ્તક ખૂબ જ પ્રભાવશાળી છે, એમાં પણ કેટલીક જગ્યાએ લેખકનો અભિગમ વધુ ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં જાય છે ત્યારે તે અત્યંત ભાવનાત્મક બની જાય છે.

 

- નયના ચૌહાણ