અર્થતારણ । ગીરની કેસર કેરીના GI ટેગની કમાલ । ખેડૂત સમૃદ્ધ અને સ્વદેશી સ્વાદનો વૈશ્વિક ડંકો

 

 

 

 

કોઈ પણ ઉત્પાદનને વૈશ્વિક બજારમાં પ્રીમિયમ શ્રેણીમાં સ્થાપિત કરવા માટે તેનું કાનૂની અને ભૌગોલિક પ્રમાણીકરણ અનિવાર્ય છે. ભૌગોલિક સૂચક ચિહ્ન (Geographical Indication - GI Tag) એ વાસ્તવમાં એક એવી સત્તાવાર અને કાનૂની માન્યતા છે, જે પ્રમાણિત કરે છે કે કોઈ ચોક્કસ ઉત્પાદન તેની અદ્‌ભુત ગુણવત્તા, વિશિષ્ટ સ્વાદ, ઇતિહાસ અથવા પરંપરાગત ઉત્પાદન પદ્ધતિ માટે માત્ર અને માત્ર એક નિર્ધારિત ભૌગોલિક વિસ્તાર સાથે જ જોડાયેલું છે. ભારતમાં આ પ્રતિષ્ઠિત ટેગ આપવાનું કાર્ય ચેન્નાઈ સ્થિત ‘જિયોગ્રાફિકલ ઇન્ડિકેશન્સ રજિસ્ટ્રી’ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે કેન્દ્ર સરકારના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત છે. ગીર સોમનાથ, જૂનાગઢ અને અમરેલી જિલ્લાના વિશિષ્ટ કુદરતી વાતાવરણને કારણે જ આ વિસ્તારની કેસર કેરીમાં એક અનોખો ભગવો-કેસરિયો રસ, તીવ્ર સુગંધ અને અદ્‌ભુત મીઠાશ પેદા થાય છે. જીઆઈ ટેગ મળવાથી એ કાનૂની રીતે સિદ્ધ થયું છે કે દુનિયાની દરેક કેસર કેરી ‘ગીરની કેસર’ બની શકતી નથી; માત્ર આ નિર્ધારિત ‘કેસર બેલ્ટ’માં ઉગાડાયેલી અસલ કેરી જ આ ગૌરવશાળી નામ ધારણ કરી શકે છે.

 

જીઆઈ ટેગ મળવા પૂર્વે ગીરના કેસર પટ્ટાના ખેડૂતો એક ભયંકર આર્થિક કટોકટી અને ફેક બ્રાન્ડિંગનો ભોગ બની રહ્યા હતા. દેશના અન્ય રાજ્યો કે અન્ય બિન-ગીર વિસ્તારોમાં પાકતી સામાન્ય, ઓછી ગુણવત્તાવાળી અને કેમિકલથી પકવેલી કેરીઓને પણ મોટા શહેરોના વેપારીઓ ‘અસલ ગીરની કેસર’ના ખોટા લેબલ લગાવીને ઊંચા ભાવે વેચી દેતા હતા. સામાન્ય ગ્રાહક માટે બજારમાં દેખાતી હજારો કેરીઓમાંથી અસલ ગીરની કેસર ઓળખવી અશક્ય હતી. આ નકલી વેપારને કારણે ગીરના સાચા ખેડૂતો દિવસ-રાત કાળી મજૂરી કરીને જે પ્રીમિયમ પાક તૈયાર કરતા, તેના નામે વચેટિયાઓ ભળતો માલ નકલી વેપારીઓ અને મધ્યસ્થીઓ બજારમાં ઠાલવતા હતા અને સૌને છેતરતા હતા. એક્સ્પોર્ટ માર્કેટમાં પણ વિદેશી ખરીદદારો પ્રોડક્ટ ટ્રેસેબિલિટી એટલે કે ફળ કયા ખેતરમાંથી આવ્યું તેની ચોક્કસ માહિતી માંગતા હતા, જે નકલી બજારના કારણે આપી શકાતી નહોતી. પરંતુ જીઆઈ ટેગ મળ્યા બાદ આ આર્થિક દુરુપયોગ પર કાયદાકીય અંકુશ આવ્યો છે. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ખરીદદારો અને સ્થાનિક ગ્રાહકોમાં એક વિશ્વાસ ઊભો થયો છે, જે નકલી માલના સપ્લાયને રોકીને બજારની સાચી આર્થિક વેલ્યુ ફરીથી મૂળ ખેડૂતો તરફ વાળી રહ્યો છે. હવે ગીરની કેસરી, ગીરની કેરી તરીકે બજારમાં જઈ રહી છે.

 

કૃષિ અર્થશાસ્ત્રી દૃષ્ટિકોણથી જીઆઈ ટેગ એ કાગળ પરનું કોઈ સર્ટિફિકેટ નથી, પરંતુ ખેડૂતોની આર્થિક આવક બમણી કરવાનું એક સાધન છે. જીઆઈ ટેગના કારણે ગીરની કેસરને બજારમાં સામાન્ય કૃષિ ઊપજને બદલે ‘સ્પેશિયાલિટી પ્રોડક્ટ’નો દરજ્જો મળ્યો છે, જેના લીધે ખેડૂતોને સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બજારોમાં સરેરાશ ૨૦% થી ૩૫% જેટલા ઊંચા અને પ્રીમિયમ ભાવો મળી રહ્યા છે. આ મોડેલની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે, તેમાં નાના અને સીમાંત ખેડૂતો સંગઠિત થઈને ‘ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો’ (Farmer Producer Organizations - FPOs)ની સ્થાપના કરી રહ્યા છે. નાના ખેડૂતો જેઓ એકલા હાથે ક્યારેય લંડન કે ન્યૂ યોર્કના બજારો સુધી પહોંચી શક્તા નહોતા, તેઓ આ FPO મોડેલ દ્વારા સામૂહિક સ્તરે સર્ટિફિકેશન, આધુનિક ગ્રેડિંગ, પેકેજિંગ અને ડાયરેક્ટ માર્કેટિંગ કરવા સક્ષમ બન્યા છે.

 

 

જો ગીર પટ્ટાની કેસર કેરીના વર્તમાન ઉત્પાદન અને તેનાથી થતા આર્થિક લાભના આંકડાકીય સમીકરણો પર નજર કરીએ, તો આ કૃષિ ઉદ્યોગનું ભવ્ય કદ સ્પષ્ટ થાય છે. હાલમાં ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લામાં ફેલાયેલા વિસ્તૃત કેસર બેલ્ટમાં અંદાજે ૪૪,૦૦૦ હેક્ટર જેટલા વિશાળ વિસ્તારમાં કેસર કેરીનું વ્યવસ્થિત વાવેતર થાય છે. આ ઘેઘૂર આંબાવાડીઓમાંથી દર વર્ષે સરેરાશ ૩.૧૫ લાખ મેટ્રિક ટન જેટલું જંગી અને ગુણવત્તાયુક્ત કેસર કેરીનું ઉત્પાદન મેળવવામાં આવે છે. આ આખી સિઝન દરમિયાન અબજો રૂપિયાનું સ્થાનિક વ્યાપારિક ટર્નઓવર ઊભું થાય છે. આ ઉત્પાદન માત્ર ફળ વેચવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં ભારે નાણાકીય પ્રવાહ (Liquidity) પણ લાવે છે. આનાથી આખા વર્ષ દરમિયાન બાગાયત ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લાખો પરિવારોની આર્થિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થાય છે અને કપાસ કે મગફળી જેવા પરંપરાગત પાકો પરની નિર્ભરતા ઘટી છે.

 

 

લાંબા સમય સુધી ગુજરાતને માત્ર ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, પોર્ટ્સ અને ડાયમંડ ઇન્ડસ્ટ્રી જેવા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોના ચશ્માથી જ જોવામાં આવતું હતું, પરંતુ ગીર કેસરે રાજ્યના કૃષિ જીડીપીનાં સમીકરણો નવેસરથી જોવાની ફરજ પાડી છે. ગીર કેસરના આશરે ૨,૫૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુના આ અર્થતંત્રનો સીધો લાભ ગુજરાતના કૃષિ ક્ષેત્રને મળી રહ્યો છે. જ્યારે રાજ્યમાંથી કિંમતી કૃષિ ઉત્પાદનોની મોટા પાયે આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસ થાય છે, ત્યારે તે દેશના ચાલુ ખાતાની ખાધને ઘટાડવામાં અને ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડારને મજબૂત કરવામાં મોટું રાષ્ટ્રીય યોગદાન આપે છે. ગીર કેસરની આ આર્થિક સફળતાથી પ્રેરિત થઈને જ ગુજરાત સરકારે હવે કચ્છની ખારેક, ભાલિયા ઘઉં અને દેહગામના જામફળ જેવી અન્ય સ્થાનિક દેશી ઊપજોને પણ જીઆઈ ટેગ અપાવીને કૃષિ આધારિત નિકાસ વધારવાનું વ્યાપક આર્થિક મોડેલ અપનાવ્યું છે, જે ભારતના જીડીપી ગ્રોથ રેટને સાતત્યપૂર્ણ ગતિ પ્રદાન કરી રહ્યું છે.

 

બીજો મોટો પરોક્ષ ફાયદો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સપ્લાય ચેઈન લોજિસ્ટિક્સનો છે. ખેડૂતોને વૈશ્વિક કનેક્ટિવિટી આપવા માટે કેશોદ એરપોર્ટ ખાતે એક વિશેષ ‘કાર્ગો ટર્મિનલ’ અને અત્યાધુનિક ‘એક્સપોર્ટ હબ’ વિકસાવવાની ભવ્ય સરકારી યોજના સાકાર થઈ રહી છે. કેરીને લાંબો સમય તાજી રાખવા માટે ગીરમાં અનેક આધુનિક કોલ્ડ સ્ટોરેજ, સોર્ટિંગ-ગ્રેડિંગ સેન્ટર્સ અને પેકેજિંગ ફેકટરીઓ સ્થપાઈ છે, જેણે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હજારો ટેકનિકલ અને બિન-ટેકનિકલ યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો ઊભી કરી છે.

 

 

આજે ગીરની કેસર કેરી લંડનના પ્રખ્યાત સુપરમાર્કેટોમાં કાચના પ્રકાશ નીચે સજાવવામાં આવે છે ત્યારે તે માત્ર એક ફળ નથી રહેતું, પણ ભારતની આર્થિક તાકાતનું પ્રતીક બની જાય છે. ગીર કેસરની સૌથી વધુ માંગ અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને મધ્યપૂર્વના દેશોમાં ભારે માત્રામાં છે. આ દેશોમાં માંગ વધવાનું મુખ્ય કારણ ત્યાં વસતો લાખોનો પ્રવાસી ભારતીય અને ખાસ કરીને આશરે કરોડોની સંખ્યામાં ફેલાયેલો ગુજરાતી ડાયસ્પોરા છે, જેના માટે ગીરની કેસર એ માત્ર સ્વાદ નથી, પણ પોતાની માટી સાથે જોડાયેલો એક ભાવનાત્મક સંબંધ છે. આ ઉપરાંત, વિદેશી ગ્રાહકો પણ હવે આ કેસર કેરી પાછળ ક્રેઝી બન્યા છે.

 

 

ગીર કેસર કેરીની આ વૈશ્વિક સફર અને તેને મળેલું જીઆઈ ટેગનું કાનૂની સંરક્ષણ એ વાતનો પુરાવો છે કે જ્યારે દેશની પરંપરાગત કૃષિ ઊપજ આધુનિક બ્રાન્ડિંગ, કડક ગુણવત્તા પ્રમાણીકરણ અને વૈજ્ઞાનિક લોજિસ્ટિક્સ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે એક સામાન્ય પ્રાદેશિક ફળમાંથી વૈશ્વિક ભૌગોલિક તથા આર્થિક ઓળખમાં બદલાઈ જાય છે. ગીર કેસરે સાબિત કર્યું છે કે, ભારત હવે માત્ર કાચો માલ સસ્તા ભાવે વેચનારો દેશ નથી રહેવા માંગતો, પણ પોતાની માટીની વિશેષતાઓને પ્રીમિયમ ગ્લોબલ ઓળખ આપીને દુનિયાના બજારો પર રાજ કરવા માંગે છે.

 

હવે એક જાગૃત નાગરિક અને રાષ્ટ્રભક્ત સમાજ તરીકે આપણી પવિત્ર ફરજ બને છે કે, આપણે વિદેશી આયાતી ફળો પાછળ નાણાં વેડફવાનો મોહ ત્યજીને ગર્વભેર આપણા પોતાના દેશનાં અસલ ઉત્પાદનોને જ પ્રાથમિકતા આપીએ. આપણી આ જ દેશી આદતો, આપણી જ સ્વૈચ્છિક બચત અને સ્વદેશી ચીજો પ્રત્યેનો આપણો અનન્ય ગૌરવભાવ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત ઓળખ આપશે. ગીરના બગીચાથી શરૂ થઈને લંડનના મોંઘા સ્ટોર્સ સુધી પહોંચેલી કેસર કેરીની આ યશગાથા એ વાસ્તવમાં આત્મનિર્ભર અને વિકસિત સશક્ત સ્વદેશી ભવિષ્ય તરફનું પ્રયાણ છે.