પાડોશી દેશ પાકિસ્તાનનું એક પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય અખબાર. રાતનો સમય છે, પ્રેસનાં મશીનો ધમધમી રહ્યાં છે અને સવારની આવૃત્તિ છપાઈ રહી છે. ઓટોમોબાઈલ માર્કેટના વેચાણ અને આંકડાઓ અંગેનો એક ગંભીર રિપોર્ટ તૈયાર કરવા માટે ત્યાંના એક પત્રકારે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI)ની મદદ લીધી. ડેટા જટિલ હતો, પણ AI એ ગણતરીની સેકન્ડોમાં લેખ તૈયાર કરી આપ્યો. ટેકનોલોજીના ચમત્કારથી અંજાઈ ગયેલા તે પત્રકારે લખાણ પૂરું વાંચવાની તસ્દી પણ ન લીધી અને તેને સીધું અખબારમાં છાપવા આપી દીધું.

 

બીજા દિવસે સવારે જ્યારે અખબાર લોકોના હાથમાં પહોંચ્યું, ત્યારે નાણાકીય પત્રકારત્વના એ ગંભીર લેખની બરાબર વચ્ચે AI નો એક ઇન્ટરનલ મેસેજ પણ છપાયેલો હતો:

 

 

ઇન્ટરનેટ પર આ ચિત્ર ‘How to NOT use AI’ (AI નો ઉપયોગ કેવી રીતે ન કરવો)ના નામે વાયરલ થયું. પાકિસ્તાનની આ મૂર્ખામી પર રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણથી હસવું સહેલું છે, પરંતુ આ ઘટના એક અત્યંત ગંભીર અને ભયાનક ચેતવણી આપે છે. જો એક પત્રકારની આળસ અખબારની આબરૂના ધજાગરા ઉડાવી શકતી હોય, તો કલ્પના કરો કે, જ્યારે આ બેદરકારીનો વાયરસ આપણા પવિત્ર ન્યાયતંત્રમાં પ્રવેશે ત્યારે કેવો વિનાશ સર્જાઈ શકે?

 

 

વર્ષ ૨૦૨૬ની સાલ સુધીમાં, કાયદાકીય સંશોધન અને ડ્રાફ્ટિંગ માટે AIનો ઉપયોગ એક સામાન્ય વાસ્તવિકતા બની ગયો છે. હવે કલ્પના કરો ભારતની કોઈ સેશન્સ કે હાઈકોર્ટમાં એક અત્યંત ગંભીર કેસની સુનાવણી ચાલી રહી છે. એક વકીલ પૂરા આત્મવિશ્વાસ સાથે ઊભા થઈને સુપ્રીમ કોર્ટના એક જૂના ચુકાદાનો હવાલો આપે છે. દલીલ એટલી સચોટ છે કે, ન્યાયાધીશ પણ પ્રભાવિત થાય છે, પરંતુ જ્યારે તે ચુકાદાની નકલ માંગવામાં આવે છે, ત્યારે ખબર પડે છે કે આવો કોઈ કેસ ક્યારેય અસ્તિત્વમાં જ નહોતો!

 

આ કોઈ કાલ્પનિક ડર નથી. કાનૂની જગતમાં આને ‘AI Hallucination’ (AI દ્વારા ઉપજાવી કાઢેલી ખોટી માહિતી) કહેવામાં આવે છે, જે આજે વૈશ્વિક કટોકટી બની ગઈ છે. અમેરિકામાં એવા ઘણા કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે જ્યાં નકલી કેસ લો (Fake Case Laws) રજૂ કરવા બદલ વકીલોને લાખો રૂપિયાનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો છે; માત્ર ૨૦૨૬ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં જ અમેરિકન કોર્ટોએ આવા કિસ્સાઓમાં ૧, ૪૫,૦૦૦ ડોલરથી વધુનો દંડ વસૂલ્યો છે. ભારતમાં પણ આ ખતરો દરવાજે દસ્તક દઈ રહ્યો છે. તાજેતરમાં જ ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક નીચલા ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશને AI દ્વારા ઉપજાવી કાઢેલા નકલી ચુકાદાઓ પર આધાર રાખવા બદલ આકરી ફટકાર લગાવી હતી અને તેને ગંભીર ‘ન્યાયિક ગેરવર્તણૂક’ ગણાવી હતી.

 

 

આટલા બુદ્ધિશાળી અને અનુભવી કાનૂની વ્યવસાયિકો આ માયાજાળમાં કેમ ફસાય છે? તેની પાછળ એક મોટું મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ છે. AI અત્યંત આત્મવિશ્વાસથી જૂઠું બોલી શકે છે. જ્યારે કોમ્પ્યુટરની સ્ક્રીન પર કોઈ કાનૂની દલીલ કાયદાકીય ભાષામાં સચોટ રીતે લખાઈને આવે છે, ત્યારે માનવીય મગજ તેની સ્વાભાવિક શંકાશીલતા ગુમાવી બેસે છે. સમય બચાવવાની લ્હાયમાં આપણે આપણી બૌદ્ધિક જવાબદારી એક નિર્જીવ અલ્ગોરિધમને સોંપી દઈએ છીએ. આ માત્ર બેદરકારી નથી, આ માનસિક શરણાગતિ છે.

 

 

કોઈપણ જીવંત રાષ્ટ્ર કે તેની ન્યાયપ્રણાલીની સાચી તાકાત તેના કાયદાઓ કે આધુનિક ટેક્‌નોલોજીમાં નહીં, પરંતુ તે સિસ્ટમમાં કામ કરતા લોકોના ચારિત્ર્ય અને રાષ્ટ્રનિષ્ઠામાં રહેલી છે. આપણા વ્યવસાયમાં નૈતિકતાનું સિંચન (ન્યાયનિષ્ઠા)એ સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે.

 

જ્યારે કોઈ એડવોકેટ વકીલતનામા પર સહી કરીને કોર્ટમાં દસ્તાવેજ રજૂ કરે છે, ત્યારે તે માત્ર એક કાગળનો ટુકડો નથી હોતો. તે ન્યાયતંત્ર અને સમાજ સાથેનો એક પવિત્ર કરાર છે. તે એ વાતની ખાતરી છે કે એક સક્ષમ, જાગૃત અને સંવેદનશીલ માનવીએ આ કેસમાં પોતાની પૂરી બુદ્ધિ અને ‘નિષ્ઠા’ રેડી છે. AI પાસે ડેટા પ્રોસેસ કરવાની અદ્‌ભુત ક્ષમતા હોઈ શકે, પરંતુ તેની પાસે ‘અંતરાત્મા’ નથી. ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓમાં, જ્યાં વ્યક્તિના જીવન અને સ્વાતંત્ર્યનો ફેંસલો થતો હોય, ત્યાં માનવીય વિવેક અને નૈતિકતાનું સ્થાન ક્યારેય કોઈ મશીન લઈ શકે નહીં.

 

પોતાની વ્યાવસાયિક જવાબદારી એક મશીન પર ઢોળી દેવી એ કાર્યક્ષમતા નથી, પરંતુ તે પોતાના ‘કર્તવ્ય’થી ભાગવા સમાન છે. ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતના ડ્રાફ્ટ નિયમો પણ ‘માનવીય પ્રાથમિકતા’ (Human Primacy) પર ભાર મૂકે છે- AI ક્યારેય ન્યાયિક અધિકારી કે વકીલનું સ્થાન લઈ શકે નહીં, તે માત્ર એક સહાયક બની શકે.

 

 

આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ એ વર્તમાન યુગનું એક અદ્‌ભુત અને શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે, પરંતુ કોઈપણ શસ્ત્ર ત્યારે જ સુરક્ષિત અને ઉપયોગી નીવડે છે જ્યારે તેને ધારણ કરનારના હાથ સ્થિર હોય અને મન જાગૃત હોય.

 

કાનૂની વ્યવસાયિક તરીકે આપણો ધર્મ છે કે આપણે ટેક્‌નોલોજીનો સ્વીકાર કરીએ, પરંતુ ગુલામીનો નહીં. આપણે જે પણ પિટિશન, ડ્રાફ્ટ કે નોટિસ રજૂ કરીએ, તેનો એક-એક શબ્દ આપણી પોતાની બૌદ્ધિક કસોટીમાંથી પસાર થયેલો હોવો જોઈએ. AIના આઉટપુટને એક શિખાઉ જુનિયરના ડ્રાફ્ટની જેમ જ કડક ચકાસણીમાંથી પસાર કરવો એ આપણી ફરજ છે.

સવાલ એ નથી કે, આપણે AI નો ઉપયોગ કરવો કે નહીં. ખરો સવાલ એ છે કે, શું આપણે આપણા કામના સાચા સર્જક બની રહેવા માંગીએ છીએ? જો આપણામાં આપણા કામની સંપૂર્ણ જવાબદારી લેવાનું સાહસ અને નિષ્ઠા અકબંધ હશે, તો AI એક વરદાન સાબિત થશે, નહીંતર પાકિસ્તાનના પેલા અખબારની જેમ, તે આપણી બૌદ્ધિક નાદારીનું પ્રમાણપત્ર બની જશે.

 

 

 

- આદિત્ય ભટ્ટ