યુવા આંદોલનોની દિશા અને વૈચારિક પરિપ્રેક્ષ્ય

 

 

 

 

 

આજના સમયમાં જ્યારે સીજેપી સાથે જોડાયેલું આંદોલન સામે આવ્યું, ત્યારે એ વાત વધુ સ્પષ્ટ થઈને ઊભરી આવી કે યુવાનો વચ્ચે કામ કરતા અને રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા સક્રિય સંગઠનોની પ્રાસંગિકતા કેટલી વધારે છે.

 

હાલમાં થયેલા આ આંદોલનનો ગંભીર અભ્યાસ થવો જોઈએ. આ કોઈ અચાનક બનેલી ઘટના નથી, પણ વિતેલા કેટલાક વર્ષોથી ચાલી રહેલી એક સતત પ્રક્રિયાનું પરિણામ લાગે છે. જો આનો સાચો અને યોગ્ય અભ્યાસ કરવો હોય, તો તેના કાળક્રમ, કાર્યપ્રણાલી, સમર્થન તંત્ર, અપનાવવામાં આવેલા નવા પ્રયોગો અને તેની પાછળ સક્રિય વૈચારિક આધારનું વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે.

 

 

 

 

જો આના કાળક્રમ પર નજર નાખીએ, તો અભિજીત દિપકેએ ઓનલાઈન માધ્યમથી સીજેપીની શરૂઆત કરી હતી. શરૂઆતના બે-ત્રણ દિવસોમાં તેને વ્યાપક સમર્થન મળ્યું. એ પછી તેઓ ભારત આવ્યા. 6 જૂને ભારત પહોંચ્યા અને 7 જૂનથી આંદોલન શરૂ કર્યું, પણ એ સમયે ધાર્યું હતું તેવું જનસમર્થન ન મળ્યું. ત્યારબાદ 7 જૂનથી 19 જૂન સુધી તેઓ દેશના જુદા જુદા શહેરોમાં ગયા અને આંદોલન ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ત્યાં પણ કોઈ ખાસ પ્રતિસાદ ન મળ્યો. આખરે 20 જૂનથી જંતર-મંતર પર ધરણાં શરૂ થયા અને એ પછી ધીમે ધીમે આંદોલનનું સ્વરૂપ બદલાવા લાગ્યું.

 

 

 

 

આ બદલાવ કેમ આવ્યો? કયું સમર્થન તંત્ર આની સાથે જોડાયું? આ સમજવા માટે એ સંસ્થાઓ અને સંગઠનોનો અભ્યાસ જરૂરી છે, જેમણે આ આંદોલનને ટેકો આપ્યો હતો. આનાથી તેમના પરસ્પરના નેટવર્ક અને તાલમેલનો અંદાજ લગાવી શકાય છે.

 

મુખ્યત્વે આ યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓ સાથે જોડાયેલું આંદોલન હતું, તેથી અનેક વિદ્યાર્થી સંગઠનો આની સાથે જોડાયા. મુખ્ય રીતે મંચનું સંચાલન 'ઓલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન' (AISA) એ કર્યું. આ સિવાય 'સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા' (SFI) સહિત ઘણા વિદ્યાર્થી સંગઠનો સક્રિય રહ્યા. માનવાધિકારના ક્ષેત્રમાં કામ કરતી સંસ્થાઓ પણ આની સાથે જોડાઈ. જેમાં એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ, હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ, પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ અને સિટીઝન્સ ફોર જસ્ટિસ એન્ડ પીસ જેવી સંસ્થાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો.

 

આદિવાસી સંગઠનોમાં ઓલ ઇન્ડિયા યુનિયન ઓફ ફોરેસ્ટ વર્કિંગ પીપલ, બિરસા-આંબેડકર-ફુલે સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન અને ઓલ ટ્રાઇબલ અસમ સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન સક્રિય રહ્યા.

 

મહિલા સંગઠનોમાં પિંજરા તોડ કલેક્ટિવ, નેશનલ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન વિમેન, વિમેન અગેઇન્સ્ટ સેક્સ્યુઅલ વાયોલન્સ એન્ડ સ્ટેટ રિપ્રેશન તથા જેન્ડર જસ્ટિસ કલેક્ટિવે ભાગીદારી કરી.

 

મુસ્લિમ સંગઠનોમાં સ્ટુડન્ટ્સ ઇસ્લામિક ઓર્ગેનાઇઝેશન, મુસ્લિમ સ્ટુડન્ટ્સ કલેક્ટિવ અને માઇનોરિટી એન્ડ બહુજન રાઇટ્સ ફોરમ જોડાયા. ખ્રિસ્તી સંગઠનોમાં યુનાઇટેડ ક્રિશ્ચિયન ફોરમ, ઓલ ઇન્ડિયા કેથોલિક યુનિયન અને નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસ ઇન ઇન્ડિયાએ ભાગ લીધો.

 

આ ઉપરાંત કાનૂની સહાય, પર્યાવરણ, પત્રકારત્વ, કિસાન અને શ્રમિક સંગઠનોએ પણ સમર્થન આપ્યું. એડિટર્સ ગિલ્ડ ઓફ ઇન્ડિયા, રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ, સંયુક્ત કિસાન મોર્ચા, ભારતીય કિસાન યુનિયન, ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડ યુનિયન કાઉન્સિલ અને સેન્ટર ઓફ ઇન્ડિયન ટ્રેડ યુનિયન્સ જેવી સંસ્થાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરાયો. કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંસ્થાઓ, જેમ કે ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ફોર હ્યુમન રાઇટ્સનું નામ પણ સામે આવ્યું.

 

આટલા મોટા પાયે આ બધા સંગઠનોને જોડવાનું કામ કોણે કર્યું? જો આ આંદોલનની કામ કરવાની પદ્ધતિ અને તેના સમર્થકના માળખાને સમજવું હોય, તો આ પ્રશ્નનો અભ્યાસ કરવો પણ જરૂરી બનશે.

 

 

 

 

જો આંદોલનના મંચ પરથી અપાયેલા ભાષણો, લગાવેલા નારાઓ અને ત્યાં હાજર લોકોનો અભ્યાસ કરવામાં આવે, તો કેટલાક પ્રશ્નો સામે આવે છે. મંચ પરથી હિંદુ-વિરોધી સુરો કેમ ઊભર્યા? 'ભારત તેરે ટુકડે હોંગે' જેવા નારા લગાવનારા કે તેનું સમર્થન કરનારા લોકો ત્યાં કેમ હાજર હતા? મંચ પર ડાબેરી (વામપંથી) વિચારધારાનો પ્રભાવ કેવી રીતે વધ્યો? વિવિધ રાજકીય પક્ષો આ આંદોલન સાથે કઈ રીતે જોડાયા? એક વિદ્યાર્થી આંદોલન ધીમે ધીમે રાજકીય આંદોલનમાં કેવી રીતે ફેરવાઈ ગયું? દિલ્હીની સાથે સાથે દેશના અનેક રાજ્યો અને જિલ્લાઓમાં એકસરખા આંદોલનોનો તાલમેલ કોણે બેસાડ્યો? વિદેશો સુધી આનો ફેલાવો કેવી રીતે થયો?

 

આ જ સંદર્ભમાં યોગેન્દ્ર યાદવના એક નિવેદનનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. તેમણે કહ્યું હતું - 'લોકશાહીનું ભવિષ્ય હવે સંસદ નક્કી નહીં કરે, રસ્તાઓ પરથી નક્કી થશે. ચૂંટણીઓ નક્કી નહીં કરે, વિરોધ નક્કી કરશે.'

 

આ વિધાન પાછળ છુપાયેલી વૈચારિક દ્રષ્ટિને સમજવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. આ દ્રષ્ટિકોણ મુજબ, આંદોલનનું મૂળ કારણ યોગ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ સમય જતાં તેનું નિયંત્રણ કઈ શક્તિઓના હાથમાં જતું રહ્યું, એનું વિશ્લેષણ જરૂરી છે. ડાબેરી વિચારધારા આવા આંદોલનોને વૈકલ્પિક રાજકારણનો એક સફળ પ્રયોગ માને છે. આના હેઠળ લોકશાહી સાધનોનો ઉપયોગ કરીને લોકશાહી વ્યવસ્થાને જ અંદરથી પડકારવાની વિભાવના (કોન્સેપ્ટ) રજૂ કરવામાં આવે છે.

 

ઈટાલિયન વિચારક એન્ટોનિયો ગ્રામ્શીની 'સાંસ્કૃતિક વર્ચસ્વ' (કલ્ચરલ હેજેમની)ની અવધારણાનો ઉલ્લેખ કરતા કહેવાય છે કે, માત્ર આર્થિક સંઘર્ષથી પરિવર્તન શક્ય નથી મનાતું, પણ સમાજને જોડી રાખતી સાંસ્કૃતિક ધારાને પણ નબળી કરવાનો પ્રયાસ કરાય છે. આ જ સંદર્ભમાં 'વિખંડન' જેવી અવધારણાઓનો ઉલ્લેખ થાય છે, જેના માધ્યમથી પરંપરાગત આદર્શો અને સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો પર સવાલો ઉઠાવવામાં આવે છે.

 

આ દ્રષ્ટિકોણ અનુસાર, પહેલાં સ્થાપિત લોકશાહીની સંસ્થાઓને પડકારવામાં આવે છે. જ્યારે ચૂંટણીના માર્ગેથી ધારી સફળતા નથી મળતી, ત્યારે લોકશાહી દ્વારા મળેલા અધિકારો - જેમ કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને આંદોલન કરવાનો અધિકાર - નો ઉપયોગ કરીને વ્યવસ્થાની વિરુદ્ધ વ્યાપક જન-અભિયાન ઊભું કરવામાં આવે છે.

 

આ પ્રક્રિયાના કેટલાક ચરણ બતાવવામાં આવે છે - સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ કરવો, તેમની વિશ્વસનીયતા નબળી પાડવી, વૈચારિક નરેટિવનો સંઘર્ષ, શિક્ષણ, સાહિત્ય, સિનેમા અને યુનિવર્સિટીઓના માધ્યમથી વૈકલ્પિક સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ તૈયાર કરવું અને આખરે વ્યાપક જન-આંદોલનો દ્વારા દબાણ બનાવવું.

 

આ વિચારસરણી મુજબ, આ પ્રક્રિયાની અસર સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વ્યવહાર પર પણ પડે છે. એવું પણ કહેવાય છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિ સ્ત્રીને માતૃભાવથી જોવાની શિક્ષા આપે છે, જ્યારે કેટલાક આંદોલનોમાં આનાથી વિપરીત વર્તન અને ભાષાનું પ્રદર્શન જોવા મળ્યું.

 

 

ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકરજીનો સંદેશ 

 

 

ભારતના બંધારણ નિર્માણ વખતે ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકરે 25 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણ સભામાં આપેલા પોતાના અંતિમ ભાષણમાં સ્વતંત્ર ભારત માટે બંધારણીય માર્ગ અપનાવવા તથા હિંસક કે અબંધારણીય આંદોલનોથી બચવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે આને 'અરાજકતાનું વ્યાકરણ' (Grammar of Anarchy) કહ્યું હતું.

જો ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવું હોય, તો યુવાશક્તિની સકારાત્મક ભૂમિકા અત્યંત જરૂરી છે. યુવાનોમાં રાષ્ટ્રભક્તિ, સેવા, સામાજિક જવાબદારી અને રચનાત્મક નેતૃત્વની ભાવના ખીલવવી પડશે. આવા આંદોલનોને માત્ર પક્ષીય રાજકારણના દ્રષ્ટિકોણથી નહીં, પણ વ્યાપક રાષ્ટ્રીય અને બંધારણીય સંદર્ભમાં સમજવાની જરૂર છે. સાથે જ, આનો જવાબ માત્ર ટીકા કે આલોચના નથી, પરંતુ યુવાનો વચ્ચે સકારાત્મક સંપર્ક, રાષ્ટ્રભાવના અને સેવાના સંસ્કારોનો વ્યાપક વિસ્તાર પણ હોવો જોઈએ.

 

 

 

સાંભળો...