ઇરાન vs અમેરિકા: ૭૦ વર્ષની દુશ્મની પાછળ તેલનો ખેલ - ઇરાન અને અમેરિકાની દુશ્મનીના મૂળમાં શું છે?

 

 

આજે જ્યારે આપણે તેહરાનના રસ્તાઓ પર ઉતરેલા લાખો લોકોનો આક્રોશ જોઈએ છીએ, ત્યારે સવાલ એ થાય કે શું આ માત્ર મોંઘવારી સામેનો ગુસ્સો છે? ના, આ તો દાયકાઓથી ભીતરમાં ધૂંધવાતી રાખનો વિસ્ફોટ છે. ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનું વેર કોઈ સામાન્ય રાજકીય ખેંચતાણ નથી, પણ તે કુદરતી સંસાધનો પર કબજો જમાવવાની પશ્ચિમી દેશોની વર્ષો જૂની ઘેલછા અને ઇરાની રાષ્ટ્રવાદના સ્વાભિમાનની એક કરુણ દાસ્તાન છે. આ લડાઈની શરૂઆત ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં થઈ, જ્યારે ઇરાનની ધરતીમાંથી 'કાળું સોનું' એટલે કે તેલ મળ્યું અને દુનિયાની નજર આ શાંત દેશ પર પડી.

 

વાસ્તવમાં, ઇરાનના તેલના કુવાઓ પર બ્રિટિશરોનો કબજો ૧૯૦૧ની એ 'ડાર્સી કન્સેશન' સમજૂતીને કારણે હતો. એ સમયે ઇરાનના રાજા મુઝફ્ફર અદ-દીન શાહને પોતાની વૈભવી જીવનશૈલી માટે નાણાંની તીવ્ર ભૂખ હતી, જેના બદલામાં તેમણે અંગ્રેજ વેપારી વિલિયમ ડાર્સીને ૬૦ વર્ષ સુધી તેલના તમામ અધિકારો સોંપી દીધા. ૧૯૦૮માં તેલ મળ્યા પછી જે 'એંગ્લો-પર્શિયન ઓઈલ કંપની' (આજની BP) બની, તે ઇરાન માટે શોષણનું પ્રતીક બની ગઈ. બ્રિટન બધો નફો પોતાની તિજોરીમાં ભરતું અને ઇરાનને માત્ર રોયલ્ટીના ટુકડા જ મળતા.

 

આ અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવ્યો મોહમ્મદ મોસાદેકે. ૧૯૫૧માં વડાપ્રધાન બનેલા મોસાદેક યુરોપમાં ભણેલા હોવા છતાં પાકા રાષ્ટ્રવાદી હતા. તેમણે સ્પષ્ટ જાહેર કર્યું કે ઇરાનનું તેલ ઇરાનના લોકોનું છે. તેમણે તેલ ઉદ્યોગના રાષ્ટ્રીયકરણની જાહેરાત કરી, જે ઇરાનીઓ માટે આઝાદી જેવી હતી પણ અમેરિકા-બ્રિટન માટે તે રસ્તાના કાંટા જેવી હતી. જ્યારે બ્રિટને કબજો છોડવાની ના પાડી, ત્યારે અમેરિકાની CIA અને બ્રિટિશ MI6 એ મળીને ઇરાનનો ઇતિહાસ લોહીથી લખવાનું કાવતરું ઘડ્યું. ૧૯૫૩નું 'ઓપરેશન એજેક્સ' એ લોકશાહીનું ખૂન હતું. કૃત્રિમ રમખાણો ફેલાવીને મોસાદેકને જેલમાં ધકેલી દેવાયા અને અમેરિકાએ પોતાના 'રબર સ્ટેમ્પ' સમાન રઝા શાહ પહેલવીને ગાદી પર બેસાડી દીધા. શાહના આવતા જ ૮૦ ટકા તેલ ફરી વિદેશીઓના તાબે થઈ ગયું.

 

શાહનું શાસન ભલે આધુનિક દેખાતું હતું, પણ તે સંપૂર્ણપણે પશ્ચિમી દેશોના ઇશારે ચાલતું હતું. શાહની ગુપ્તચર સંસ્થા 'સાવક' (SAVAK) દ્વારા વિરોધીઓને ચૂપ કરી દેવાતા, પણ જનતાના હૈયે મોસાદેકના અપમાન અને અમેરિકી હસ્તક્ષેપનો ડર ધૂંધવાતો રહ્યો. જે છેવટે ૧૯૭૯માં 'ઇસ્લામિક ક્રાંતિ' સ્વરૂપે ફાટી નીકળ્યો. આયાતુલ્લા ખોમેનીના નેતૃત્વમાં શાહને દેશ છોડવો પડ્યો. જ્યારે અમેરિકાએ શાહને શરણ આપી, ત્યારે ઈરાનીઓએ તેહરાનમાં અમેરિકી દૂતાવાસ પર હુમલો કરી ૬૬ કર્મચારીઓને ૪૪૪ દિવસ સુધી બંધક બનાવી લીધા. આ ઘટનાએ અમેરિકાનું જે અપમાન કર્યું, તેણે બંને દેશોને કાયમી દુશ્મન બનાવી દીધા.

 

આ સંઘર્ષ હવે તેલથી આગળ વધીને 'પરમાણુ શક્તિ'ની જંગ બની ગયો છે. ઇરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ માટે ખતરો છે, તો સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા આરબ દેશો પણ શિયા ઇરાનની વધતી શક્તિથી ફફડી રહ્યા છે. પરમાણુ બોમ્બથી સજ્જ ઇરાન આખા પ્રદેશમાં સર્વોપરી બની જાય તે અમેરિકાને મંજૂર નથી. આ જ કારણે આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો લાદીને ઇરાનની કમર તોડી નાખવામાં આવી છે. વર્ષ ૨૦૨૬ સુધી આવતા ઇરાની ચલણ 'રિયાલ' પાયમાલ થઈ ગયું છે અને જનતા હવે સરકારની વિદેશી યુદ્ધની નીતિથી કંટાળી ગઈ છે.

 

આજે રસ્તાઓ પર 'ગાઝા કે લેબેનોન નહીં, પણ પહેલા ઇરાન બચાવો'ના નારા ગુંજી રહ્યા છે. આ અરાજકતા વચ્ચે નિર્વાસિત રઝા પહેલવીનું નામ ફરી ચર્ચાઈ રહ્યું છે. ૭૦ વર્ષ પહેલાં તેલ માટે શરૂ થયેલી આ વેરઝેરની કથા આજે ઇરાનના અસ્તિત્વના વળાંક પર ઉભી છે. શું ઇરાન ફરી પોતાની અસલી ઓળખ શોધી શકશે?