કમ્યુનિસ્ટ ગઢમાં સનાતનનો વિજય: કેરળનો આ કુંભ મેળો કેમ બની રહ્યો છે હિંદુ પુનર્જાગરણનું કેન્દ્ર?

 

 

 

 

 

ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિકતાના ઇતિહાસમાં કુંભ મેળાનું સ્થાન હંમેશા સર્વોપરી રહ્યું છે. જ્યારે પણ કુંભનું નામ પડે ત્યારે આપણી નજર સમક્ષ પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, ઉજ્જૈન કે નાસિકના પવિત્ર તટો અને ત્યાં ઉમટતો માનવ મહેરામણ તરી આવે છે. પરંતુ, વર્ષ ૨૦૨૬માં ભારતના આધ્યાત્મિક નકશા પર એક નવું પ્રકરણ ઉમેરાયું છે. દક્ષિણ ભારતની પવિત્ર ધરતી કેરળમાં, મલપ્પુરમ જિલ્લાના તિરૂનાવાયા ખાતે આશરે ૨૫૦ વર્ષના લાંબા અંતરાલ બાદ ભક્તિ અને શ્રદ્ધાનો એક એવો સૂર્યોદય થયો છે જેણે સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. અહીં ૧૮ જાન્યુઆરીથી શરૂ થયેલો અને ૩ ફેબ્રુઆરીએ સંપન્ન થનારો ૧૮ દિવસીય 'દક્ષિણ ભારતનો કુંભ મેળો' માત્ર એક ધાર્મિક મેળાવડો નથી, પરંતુ તે કેરળની ધરતી પર સનાતન ધર્મના પુનરુત્થાન અને હિંદુ આસ્થાના વિજયનો જીવંત દસ્તાવેજ છે.

 

 

આ ભવ્ય આયોજનનું સ્થળ તિરૂનાવાયા છે, જ્યાં વહેતી પવિત્ર ભરતપુઝા નદી શ્રદ્ધાળુઓમાં 'દક્ષિણ ગંગા' અથવા 'નીલા' તરીકે પૂજાય છે. જે રીતે ઉત્તર ભારતમાં ગંગા કિનારે પિતૃ તર્પણનું મહત્વ છે, તેવું જ આધ્યાત્મિક મહત્વ અહીં આ પવિત્ર નદીનું છે. ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, ૧૮મી સદી સુધી અહીં દર ૧૨ વર્ષે 'મામાંકમ' અથવા 'મહામઘમ' નામનો ભવ્ય ઉત્સવ યોજાતો હતો. આ ઉત્સવ મધ્યયુગીન કેરળની રાજકીય હરીફાઈ અને શૌર્યનું પ્રતીક હતો, પરંતુ માલાબાર પર અંગ્રેજોના કબજા બાદ આશરે ૨૭૦ વર્ષ પહેલાં આ પ્રાચીન પરંપરાને વ્યવસ્થિત રીતે દબાવી દેવામાં આવી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં નવ મુકુંદ મંદિર દ્વારા આ પરંપરાને પુનર્જીવિત કરવાના પ્રયાસો તો શરૂ થયા હતા, પરંતુ તે અત્યંત મર્યાદિત હતા. આ વર્ષે જ્યારે માઘ નક્ષત્ર અને પૂર્ણિમાનો દુર્લભ સંયોગ સર્જાયો, ત્યારે આ પરંપરાને સાચા અર્થમાં 'મહામાઘ કુંભ' તરીકે ભવ્યતા સાથે ફરી જીવંત કરવામાં આવી છે.

 

 

આ મેળાના સૌથી પ્રભાવશાળી અને આશ્ચર્યજનક પાત્ર તેના મુખ્ય પ્રણેતા સ્વામી આનંદવમ ભારતી મહારાજ છે. એક સમયે કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CPI-M) ની વિદ્યાર્થી પાંખ SFI ના પ્રખર નેતા રહી ચૂકેલા પી. સલીલ આજે વારાણસી સ્થિત શ્રી પંચ દશનામ જૂના અખાડાના વરિષ્ઠ સંન્યાસી અને 'મહામંડલેશ્વર' તરીકે આ મેળાનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. જે પેઢીએ કેરળમાં દાયકાઓ સુધી ડાબેરી વિચારધારાનો પ્રભાવ જોયો છે, તેમના માટે એક પૂર્વ કમ્યુનિસ્ટ નેતાનું ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરી સનાતન ધર્મનો ધ્વજ લહેરાવવો એ એક મોટી વૈચારિક સંક્રાંતિ છે. સ્વામી ભારતી સ્પષ્ટપણે માને છે કે કેરળમાં અનેક કારણોસર હિંદુ ધર્મ અને પરંપરાઓ પાછળ ધકેલી દેવામાં આવી હતી અને આ મેળો તે જ દબાયેલી અસ્મિતાને ફરીથી બેઠી કરવાનો એક મજબૂત પ્રયાસ છે.

 

 

 

આ મેળાની ભવ્યતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે આયોજકોએ પ્રારંભમાં દરરોજ ૧૦,૦૦૦ લોકોની અપેક્ષા રાખી હતી, તેની સામે રોજનો માનવ મહેરામણ એક લાખને આંબી રહ્યો છે. કાશી વિશ્વનાથ મંદિરના પૂજારીઓ, જેઓ વારાણસીના દશાશ્વમેધ ઘાટ પર ગંગા આરતી કરે છે, તેઓ અહીં ભરતપુઝા નદી પર 'નીલા આરતી' કરી રહ્યા છે. સાંજ પડતાની સાથે જ હજારો દીવાઓના પ્રકાશથી નદીનો કિનારો ઝળહળી ઉઠે છે અને વૈદિક મંત્રોચ્ચારથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠે છે. આ માત્ર કેરળની જ નહીં, પણ સમગ્ર ભારતની આસ્થાનો સંગમ છે. રેલવે દ્વારા વારાણસી અને ઋષિકેશથી ખાસ ટ્રેનો ચલાવવામાં આવી રહી છે, અને હજારો સાધુ-સંતોએ આ દક્ષિણ કુંભમાં પોતાની હાજરી પુરાવી છે.

 

 

 

રાજકીય દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, આ કુંભ મેળો કેરળના બદલાતા પવનનો સંકેત છે. આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પૂર્વે આયોજિત આ મેળામાં કમ્યુનિસ્ટ સરકારની ભાગીદારી ચર્ચાનો વિષય બની છે. રાજ્યના દેવસ્વમ મંત્રી અને સીપીઆઈ(એમ) નેતા વી.એન. વાસવન આ મેળાના સંરક્ષકોમાં સામેલ છે. જોકે, શરૂઆતમાં સરકારે નદી પરના અસ્થાયી પુલના નિર્માણને અટકાવીને અવરોધો ઊભા કરવાની કોશિશ કરી હતી, પરંતુ હિંદુ સમાજની એકતા અને ઉગ્ર વિરોધ સામે સરકારે નમતું જોખવું પડ્યું હતું. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે હવે કેરળમાં હિંદુ આસ્થાને અવગણવી રાજકીય પક્ષો માટે અશક્ય બની રહી છે. જે રીતે કમ્યુનિસ્ટ નેતાઓ આ મેળામાં સહયોગ આપવા મજબૂર થયા છે, તે દર્શાવે છે કે કમ્યુનિસ્ટ વિચારધારાના ગઢમાં હવે સનાતન ધર્મની જાગૃતિનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે.

 

 

શ્રદ્ધાળુઓ અને સામાન્ય જનતામાં આ મેળાને લઈને અભૂતપૂર્વ ઉત્સાહ છે. મલપ્પુરમ જેવા મુસ્લિમ બહુલ જિલ્લામાં યોજાતા આ મેળામાં સ્થાનિક મુસ્લિમ સમુદાયના લોકો પણ સ્વયંસેવકો તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે, જે સાંસ્કૃતિક એકતાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. નિવૃત્ત સરકારી કર્મચારીઓથી લઈને સામાન્ય ગૃહિણીઓ સુધીના દરેક વ્યક્તિ આ મેળાને 'હિંદુ પુનરુત્થાન' અને 'સુરક્ષાની ભાવના' તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જે લોકો ઉત્તર ભારતના મહાકુંભ સુધી જઈ શકતા નથી, તેમના માટે આ ઘર આંગણે ગંગાસ્નાન જેવો લ્હાવો છે. આ મેળો સાબિત કરે છે કે કેરળનો હિંદુ સમાજ હવે પોતાની ધાર્મિક વિરાસત પ્રત્યે ગૌરવ અનુભવી રહ્યો છે અને અરાજકતા કે દમનની નીતિ સામે અડીખમ ઉભો છે.

 

 

અંતે, ભરતપુઝાના પવિત્ર કિનારે રચાયેલો આ આસ્થાનો મહાસંગમ એ કેરળના સામાજિક અને રાજકીય ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ પ્રકરણ છે. ૨૫૦ વર્ષના મૌન પછી ગુંજેલો આ શંખનાદ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ધર્મ અને સંસ્કૃતિના મૂળિયાં ગમે તેટલા ઊંડા દબાયેલા હોય, યોગ્ય સમયે તે વટવૃક્ષ બનીને ફરીથી ઉભરી આવે છે. કમ્યુનિસ્ટ વિચારધારાના પ્રભાવ વચ્ચે પણ જે રીતે લાખો લોકોએ સનાતન માર્ગ પકડ્યો છે, તે આવનારા સમયમાં કેરળની દિશા અને દશા બદલી શકે છે. આ કુંભ મેળો કેરળના હિંદુ સમાજને એક નવી દિશા, નવી ઓળખ અને નવું આત્મવિશ્વાસ આપી રહ્યો છે. ભરતપુઝાના પવિત્ર કિનારે આજે જે આસ્થાનો સંગમ થઈ રહ્યો છે, તે આવનારા સમયમાં કેરળની રાજકીય અને સામાજિક દિશાને નિર્ણાયક રીતે પ્રભાવિત કરી શકે તેવી સંભાવના છે. આ માત્ર એક ધાર્મિક પર્વ નથી, પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં હિંદુ પુનર્જાગરણનો એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક છે. આ માત્ર એક ૧૮ દિવસનો ઉત્સવ નથી, પણ દક્ષિણ ભારતમાં હિંદુ ચેતનાના નવા સૂર્યોદયની શરૂઆત છે, જ્યાં હવે સંવાદ, સહિષ્ણુતા અને 'સ્વ' નું સ્વાભિમાન મુખ્ય ધારામાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે.