સમાજોદય । ડિજિટલ યુગની નવી મહામારી: 'સાયબરકોન્ડ્રિયા' – આ રોગનો ઉપચાર સમાજ પાસે જ છે…!

 

 

 

 

 

આજથી બે દાયકા પહેલાં જ્યારે કોઈને શારીરિક તકલીફ થતી, ત્યારે તે વડીલોની સલાહ લેતો અથવા સીધો ફેમિલી ડોક્ટર પાસે જતો. પરંતુ આજે સ્થિતિ બદલાઈ છે. આજે પેટમાં દુખે કે માથું, માણસ સૌથી પહેલાં ગૂગલ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જાય છે. ટેકનોલોજીના આ આંધળા ઉપયોગે એક ગંભીર માનસિક બીમારીને જન્મ આપ્યો છે, જેને તબીબી ભાષામાં 'સાયબરકોન્ડ્રિયા' (Cyberchondria) કહેવામાં આવે છે. તાજેતરમાં રાજસ્થાનના ભીલવાડા જિલ્લામાં બનેલી એક હૃદયદ્રાવક ઘટનાએ સમગ્ર માનવજાત અને સમાજને ઝંઝોળી નાખ્યા છે. એક માતાએ માત્ર સોશિયલ મીડિયાની રીલ્સ જોઈને ઊભા થયેલા કેન્સરના ખોટા ડરને કારણે પોતાના બે માસૂમ બાળકોની હત્યા કરી નાખી. આ ઘટના માત્ર એક ગુનો નથી, પણ આધુનિક સમાજની માનસિક અવદશાનું પ્રતિબિંબ છે.

 

 

રાજસ્થાનના ભીલવાડા જિલ્લામાં બનેલી એક અત્યંત કરુણ ઘટનાએ સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં સર્જાતી 'માનસિક અંધશ્રદ્ધા'ની ભયાનકતા છતી કરી છે. અહીં એક માતાએ મોઢામાં થયેલા સામાન્ય ચાંદાને ઇન્ટરનેટ પર સર્ચ કરી, એલ્ગોરિધમના માયાવી જાળમાં ફસાઈને તેને 'અસાધ્ય કેન્સર' માની લીધું અને પોતાના મૃત્યુ પછી બાળકો અનાથ થઈ જશે તેવા ખોટા ડર (સાયબરકોન્ડ્રિયા) હેઠળ ૧૦ અને ૭ વર્ષના બે માસૂમ બાળકોની હત્યા કરી નાખી. આ આત્મઘાતી કૃત્ય બાદ સંજુએ અંદરથી બંધ ઘરમાં પોતે પણ આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ સસરા અને પાડોશીઓની સતર્કતાથી તેને બચાવી લેવાઈ હતી. ૧૬ જાન્યુઆરી સુધી હોસ્પિટલમાં સારવાર લીધા બાદ, મેડિકલ તપાસમાં તેને કેન્સર ન હોવાનું સાબિત થયું, છતાં ડિજિટલ અફવાઓના કારણે થયેલી આ ભૂલે તેને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દીધી છે. સસરાની ફરિયાદના આધારે ભારતીય ન્યાય સંહિતાની કલમ ૧૦૩(૧) હેઠળ હત્યાનો ગુનો નોંધી પોલીસે એક હસતા-રમતા પરિવારના વિખેરાઈ જવાની તપાસ હાથ ધરી છે.

 

 

 

આપણે સમજવું પડશે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ કેવી રીતે કામ કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ્સ 'એન્ગેજમેન્ટ' પર ચાલે છે. જો તમે ભૂલથી પણ કોઈ બીમારીનો વીડિયો જોયો, તો એઆઈ (AI) સંચાલિત સિસ્ટમ તમને એવા જ ડરામણા વીડિયો પીરસવાનું શરૂ કરશે. આ એક એવું 'રેબિટ હોલ' છે જેમાં માણસ ઊંડો ઉતરતો જાય છે. જે માહિતી વૈજ્ઞાનિક રીતે ચકાસાયેલી નથી, તેવી માહિતી પીરસતા સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર્સ આજે ડોક્ટરો કરતા વધુ શક્તિશાળી બની રહ્યા છે, જે સમાજ માટે જોખમી છે.

 

 

 

 

સંજુ દેવીના પાડોશીઓએ કહ્યું કે તે હંમેશા બાળકો સાથે રમતી અને હસતી દેખાતી. પણ તેની અંદર શું ચાલતું હતું તે કોઈ જાણી ન શક્યું. આજે આપણે હજારો કિમી દૂર બેઠેલા અજાણ્યા લોકો સાથે 'ચેટ' કરીએ છીએ, પણ બાજુમાં બેઠેલા જીવનસાથી કે પાડોશી સાથે મનની વાત નથી કરી શકતા. જો સંજુએ તેના ડર વિશે કોઈની સાથે મોકળાશથી વાત કરી હોત, તો કદાચ તે આ આત્મઘાતી પગલું ન ભરત.

 

 

આપણા સમાજમાં શારીરિક બીમારી માટે તુરંત ડોક્ટર પાસે જવાય છે, પણ જો કોઈ એમ કહે કે 'મને બહુ ડર લાગે છે' અથવા 'હું તણાવમાં છું', તો તેને પાગલ ગણી લેવામાં આવે છે અથવા તેની વાતની મજાક ઉડાવવામાં આવે છે. 'સમાજોદય' ત્યારે જ થશે જ્યારે આપણે માનસિક સ્વાસ્થ્યને ગંભીરતાથી લેતા શીખીશું.

 

 

પહેલા અંધશ્રદ્ધા માત્ર તાંત્રિકો કે વહેમો સુધી મર્યાદિત હતી, હવે તે ડિજિટલ બની છે. વોટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં આવતા 'ઘરગથ્થુ નુસખા' કે 'ગંભીર નિદાન' ને લોકો વેદવાક્ય માની લે છે. આ આધુનિક અંધશ્રદ્ધા સામે સામાજિક જાગૃતિની લહેર જરૂરી છે.

 

 

 

• ડિજિટલ ડાયેટ: આપણે શું ખાઈએ છીએ તેનું ધ્યાન રાખીએ છીએ, પણ આપણું મગજ ઇન્ટરનેટ પર શું 'કન્ઝ્યુમ' કરે છે તેનું ધ્યાન નથી રાખતા. દરેક માહિતી સાચી નથી હોતી, તેની વિશ્વસનીયતા ચકાસવી જરૂરી છે.

 

• નિષ્ણાતની સલાહ સર્વોપરી: ઇન્ટરનેટ એ માહિતીનો સ્ત્રોત હોઈ શકે, પણ તે ડોક્ટરનો વિકલ્પ ક્યારેય નથી. કોઈ પણ શારીરિક તકલીફમાં જાતે નિદાન  કરવાનું ટાળો.

 

• પરિવાર અને પાડોશીઓનો ટેકો: તમારી આસપાસના લોકોના વર્તનમાં આવતા બદલાવને પારખો. જો કોઈ વ્યક્તિ વધુ પડતી ચિંતાતુર કે ફોનમાં જ ડૂબેલી રહેતી હોય, તો તેની સાથે વાત કરો. તેને એકલતાનો અહેસાસ ન થવા દો.

 

• બાળકો અને સ્માર્ટફોન: પરિવારમાં બાળકો અને મહિલાઓ જ્યારે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે તેઓ કેવા પ્રકારનું કન્ટેન્ટ જુએ છે તેના પર વડીલોની નજર અને યોગ્ય માર્ગદર્શન હોવું અનિવાર્ય છે.

 

અને છેલ્લે... 

 

ભીલવાડાની ઘટના એ માત્ર એક સમાચાર નથી, પણ સમાજ માટે એક 'વેક-અપ કોલ' છે. ટેકનોલોજી આપણને જોડવા માટે આવી હતી, પણ જો આપણે વિવેક નહીં રાખીએ તો તે આપણને તોડી નાખશે. સાચો 'સમાજોદય' ત્યારે જ ગણાશે જ્યારે વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ ભય ફેલાવવા માટે નહીં, પણ માનવ જીવનને ઉન્નત બનાવવા માટે થશે. ટેકનોલોજી ખરાબ નથી તેનો માનવ સમાજની સગવડ વધારા માટે તેનો ઉપયોગ જરૂએ છે પણ તેનો ઉપયોગ કઈ રીતે અને સેના માટે કરવો એ જાણવું ખૂબ જરૂરી છે. આપણે ડિજિટલ સાક્ષરતાની સાથે સાથે માનવીય સંવેદનાઓને પણ ફરી જીવંત કરવી પડશે. યાદ રાખો, ગૂગલ પાસે માહિતી છે, પણ સમજણ તો માણસ પાસે જ હોવી જોઈએ.