પરીક્ષાનો ઉત્સવ અને જીવનની પાઠશાળા: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિદ્યાર્થીઓ માટે ૧૧ પ્રેરણા મંત્રો
વડાપ્રધાનના આ સંવાદો માત્ર વિદ્યાર્થીઓ માટે જ નહીં, પણ વાલીઓ અને શિક્ષકો માટે પણ એક માર્ગદર્શિકા છે. પરીક્ષાને ડર તરીકે નહીં પણ ઉત્સવ તરીકે લેવી, પોતાની શક્તિ પર વિશ્વાસ રાખવો અને સતત શીખતા રહેવું એ જ આ "પરીક્ષા પે ચર્ચા"નો સાર છે.
૦૭-ફેબ્રુઆરી-૨૦૨૬
કુલ દૃશ્યો |
ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો 'પરીક્ષા પે ચર્ચા' કાર્યક્રમ હવે માત્ર એક સંવાદ નથી રહ્યો, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ માટે જીવન જીવવાની જડીબુટ્ટી બની ગયો છે. ૨૦૨૬ના આ સંવાદમાં વડાપ્રધાને જે રીતે હળવી શૈલીમાં ગૂઢ વાતો સમજાવી, તે માત્ર પરીક્ષાના ગુણ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પણ સફળ વ્યક્તિ બનવા માટેનો પાયો છે. આ સંવાદમાંથી નિષ્કર્ષ કાઢીને અહીં ૧૧ એવી વાતો રજૂ કરી છે જે વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી શકે છે.
૧. પોતાની લર્નિંગ પેટર્ન પર ભરોસો રાખો
વડાપ્રધાને ખૂબ જ સુંદર ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે, જેમ દરેક વ્યક્તિની જમવાની રીત અલગ હોય છે, તેમ ભણવાની રીત પણ અલગ હોઈ શકે. કોઈને રાત્રે વાંચવું ગમે તો કોઈને વહેલી સવારે. મહત્વનું એ નથી કે બીજા શું કરે છે, મહત્વનું એ છે કે તમને કઈ રીતે સમજાય છે. બીજાના સૂચનો સાંભળો, પણ તેમાં ફેરફાર તમારા અનુભવના આધારે કરો. પોતાની પદ્ધતિ પર આત્મવિશ્વાસ રાખવો એ સફળતાનું પ્રથમ પગથિયું છે.
૨. શિક્ષક કરતા એક ડગલું આગળ રહો
જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થીને લાગે કે તે શિક્ષકની સ્પીડ સાથે મેચ નથી કરી શકતો, ત્યારે વડાપ્રધાને 'પ્રી-રીડિંગ'નો મંત્ર આપ્યો. જો તમે આવતીકાલે ક્લાસમાં જે ચાલવાનું છે તે આજે થોડું વાંચીને કે ગૂગલ કરીને જશો, તો તમારામાં જિજ્ઞાસા (Curiosity) જાગશે. તમે શિક્ષકથી પાછળ નહીં, પણ એક ડગલું આગળ હશો. આ અભિગમ વિષય પ્રત્યેનો ડર દૂર કરે છે.
૩. લક્ષ્ય: પહોંચમાં હોય પણ પકડમાં નહીં
પીએમ મોદીએ જણાવ્યું કે આપણું લક્ષ્ય એવું હોવું જોઈએ જે 'પહોંચમાં હોય પણ પકડમાં ન હોય' (Goal should be within reach but not easily achievable). જો લક્ષ્ય સાવ સરળ હશે તો પ્રગતિ નહીં થાય, અને જો અશક્ય હશે તો નિરાશા આવશે. ખેડૂત જેમ જમીન ખેડે છે, તેમ આપણે આપણા મનને કેળવવું જોઈએ જેથી તે પડકારો ઝીલવા તૈયાર થાય.
૪. લાઈફ સ્કિલ અને પ્રોફેશનલ સ્કિલ વચ્ચેનું સંતુલન
માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન પૂરતું નથી. વડાપ્રધાને ભાર મૂક્યો કે 'લાઈફ સ્કિલ' (જીવન કૌશલ્ય) દરેક માટે અનિવાર્ય છે. રસોઈ કરવી, વાતચીતનો આત્મવિશ્વાસ, અથવા રેલ્વે સ્ટેશન પર ટિકિટ લેવી - આ બધું જીવન જીવવા માટે જરૂરી છે. શિક્ષણ અને સ્કીલ એ જોડકા ભાઈ-બહેન જેવા છે. જે વ્યવસાયમાં જવું હોય તેની નિપુણતા મેળવો, પણ જીવન જીવવાની કળામાં ક્યારેય પાછા ન પડો.
૫. ભૂતકાળને નહીં, ભવિષ્યને ગણો
પોતાના ૭૫માં જન્મદિનનો ઉલ્લેખ કરતા વડાપ્રધાને કહ્યું કે, "જે વીતી ગયું છે તેને હું ગણતો નથી, જે બાકી છે તેને ગણું છું." વિદ્યાર્થીઓએ પણ પરીક્ષામાં કેટલા માર્કસ ગયા કે ભૂતકાળમાં શું ભૂલો થઈ તેમાં સમય બગાડવાને બદલે, હવે પછીનો સમય કેવી રીતે શ્રેષ્ઠ બનાવવો તેના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
૬. માર્કસ એ અંતિમ લક્ષ્ય નથી
"ગયા વર્ષે ટોપ-૧૦ માં કોણ આવ્યું હતું તેના નામ કોઈને યાદ નથી હોતા," આ વાક્ય દ્વારા વડાપ્રધાને માર્કસના ભારણને હળવું કર્યું. શિક્ષણનો હેતુ માત્ર ગુણ મેળવવાનો નહીં, પણ સર્વાંગી વિકાસનો હોવો જોઈએ. પરીક્ષા એ તમારી જાતને તપાસવાનું (Examine yourself) એક માધ્યમ છે, જીવનનો અંત નથી.
૭. એકાગ્રતા માટે 'ટોટલ ઈન્વોલ્વમેન્ટ'
વિદ્યાર્થીઓ વારંવાર પૂછે છે કે વાંચેલું ભૂલી જવાય છે. પીએમએ સમજાવ્યું કે જો તમે કોઈ બાબતમાં સંપૂર્ણ રીતે ડૂબી જાવ (Involved), તો તે ક્યારેય ભૂલાતી નથી. તેમણે શ્વાસ લેવાની એક ટેકનીક પણ શેર કરી: જ્યારે મન ભટકે ત્યારે ૩૦ સેકન્ડ માટે ઊંડા શ્વાસ લો, જેનાથી મન શાંત થશે અને તમે ફરીથી ફોકસ કરી શકશો.
૮. ટાઈમ મેનેજમેન્ટ: તમારી પોતાની ડાયરી બનાવો
સમયનો બચાવ કેવી રીતે કરવો? વડાપ્રધાને સૂચવ્યું કે રાત્રે સૂતા પહેલા બીજા દિવસના કામોની યાદી બનાવો અને બીજા દિવસે તપાસો કે કયા કામ થયા અને કયા બાકી રહ્યા. બાકી રહેલા કામો પાછળ ક્યાં સમય વેડફાયો (જેમ કે સોશિયલ મીડિયા કે ફોન) તેનું વિશ્લેષણ કરો. સમયનું વ્યવસ્થાપન જ તણાવ મુક્ત જીવનની ચાવી છે.
૯. એઆઈ (AI) ને તાકાત બનાવો, ગુલામી નહીં
આજના ટેકનોલોજીના યુગમાં એઆઈ (Artificial Intelligence) નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે સમજાવતા પીએમએ કહ્યું કે, એઆઈ પાસે તૈયાર જવાબો માંગીને તમારા મનને આળસુ ન બનાવો. પરંતુ એઆઈનો ઉપયોગ નવું શીખવા માટે, સંદર્ભો શોધવા માટે અને તમારી ક્ષમતા વધારવા માટે કરો. ટેકનોલોજી તમારી સેવક હોવી જોઈએ, માલિક નહીં.
૧૦. વિકસિત ભારત ૨૦૪૭ માં તમારો ફાળો
૨૦૪૭ માં જ્યારે ભારત આઝાદીના ૧૦૦ વર્ષ ઉજવશે, ત્યારે આજનો વિદ્યાર્થી દેશનો મુખ્ય આધારસ્તંભ હશે. વડાપ્રધાને 'સ્વદેશી' અપનાવવાનો આગ્રહ કર્યો. સવારથી સાંજ સુધી વપરાતી ચીજોમાં કેટલી ભારતીય છે તેની યાદી બનાવવાનું કહીને તેમણે દેશભક્તિને રોજિંદા જીવન સાથે જોડી દીધી. સ્વચ્છતા અને નાગરિક કર્તવ્યનું પાલન એ જ વિકસિત ભારત તરફનું પહેલું પગલું છે.
૧૧. કમ્ફર્ટ ઝોનમાંથી બહાર નીકળો
નાના ઘરો, અગવડતા કે સાધનોના અભાવને કારણે ભણી શકાતું નથી તેવી માન્યતાને પીએમએ ફગાવી દીધી. તેમણે બેલગાડી પર બેસીને ભણતા બાળકની અને દિવ્યાંગ ખેલાડીઓની વાત કરી. સુવિધા ક્ષમતા નથી આપતી, પણ સંઘર્ષ ક્ષમતા આપે છે. જીવન કમ્ફર્ટ ઝોનથી નહીં, પણ મુશ્કેલીઓ સામે લડવાની રીતથી બને છે.
વડાપ્રધાનના આ સંવાદો માત્ર વિદ્યાર્થીઓ માટે જ નહીં, પણ વાલીઓ અને શિક્ષકો માટે પણ એક માર્ગદર્શિકા છે. પરીક્ષાને ડર તરીકે નહીં પણ ઉત્સવ તરીકે લેવી, પોતાની શક્તિ પર વિશ્વાસ રાખવો અને સતત શીખતા રહેવું એ જ આ 'પરીક્ષા પે ચર્ચા'નો સાર છે. જો દરેક વિદ્યાર્થી આ ૧૧ વાતોમાંથી અમુક વાતો પણ પોતાના જીવનમાં ઉતારે, તો ભારતનો દરેક યુવાન ખરા અર્થમાં 'એક્ઝામ વોરિયર' બની જશે.
હિતેશ સોંડાગર
હિતેશ સોંડાગર 'સાધના' સાપ્તાહિક-સોશિયલ મીડિયાના સહતંત્રી છે. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી પ્રથમ ક્રમાંક સાથે જર્નાલિઝમની માસ્ટર ડિગ્રી મેળવી છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ, વિશ્વ પ્રવાહો, સાંપ્રત સમસ્યાઓ, રાષ્ટ્રીય ગૌરવ તથા ખેલજગત જેવા વિષયો પર 'સાધના'માં ૨૦૦થી વધુ મુખપૃષ્ઠ વાર્તાઓનું લેખન કર્યું. 'સાધના'ને સોશિયલ મીડિયા પર દેશ-વિદેશના ૧૦ લાખ ફોલોઅર્સ સાથે, દરેક મંચ પર કાર્યાન્વિત કર્યું.