હોર્મુઝની કટોકટી: શું આ નાનકડો જળમાર્ગ દુનિયાને આર્થિક મંદીમાં ધકેલી દેશે?
૨૦૨૬નું તેલ સંકટ: હોર્મુઝની ખાડીમાં વધતો તણાવ અને ભારત પર તેની અસર. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: વિશ્વના અર્થતંત્રની એ "રગ" જેના પર ઈરાનનો કબજો છે. પેટ્રોલથી લઈને ખેતર સુધી: કેમ હોર્મુઝમાં થતી હલચલ દરેક ભારતીય માટે ચિંતાનો વિષય છે?
૧૧-માર્ચ-૨૦૨૬
કુલ દૃશ્યો |
૨૦૨૬નું તેલ સંકટ: હોર્મુઝની ખાડીમાં વધતો તણાવ અને ભારત પર તેની અસર. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: વિશ્વના અર્થતંત્રની એ 'રગ' જેના પર ઈરાનનો કબજો છે. પેટ્રોલથી લઈને ખેતર સુધી: કેમ હોર્મુઝમાં થતી હલચલ દરેક ભારતીય માટે ચિંતાનો વિષય છે? હોર્મુઝ ૨૦૨૬: વિશ્વની જીવાદોરી પર યુદ્ધના વાદળો.
માર્ચ ૨૦૨૬ના આ દિવસોમાં આખી દુનિયાના શ્વાસ અધ્ધર છે. સૌની નજર અત્યારે મધ્ય-પૂર્વના એ સાંકડા સમુદ્રી માર્ગ પર ટકેલી છે, જેને દુનિયાનું સૌથી નાજુક 'ગળું' (ચોકપોઈન્ટ) માનવામાં આવે છે. આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની. માત્ર ૩૩ કિમીની આ પટ્ટી આજે કોઈ સામાન્ય જળમાર્ગ નહીં, પણ વૈશ્વિક યુદ્ધનું મેદાન બની ગઈ છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના 'ઓપરેશન મિડનાઈટ હેમર' બાદ, ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા અલી ખામેનીના મોતના સમાચારે આખી દુનિયાના તેલ અને ગેસ બજારમાં જાણે ભૂકંપ લાવી દીધો છે. ચાલો, જરા નજીકથી સમજીએ કે કેમ સમુદ્રનો આ નાનકડો ટુકડો આજે દુનિયાના સૌથી શક્તિશાળી દેશોની ઊંઘ ઉડાવી રહ્યો છે.
ભૌગોલિક મહત્વ: પૃથ્વીનું સૌથી સાંકડું 'ગળું'
જો આપણે નકશા પર નજર કરીએ, તો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર્શિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો એક પાતળો સેતુ છે. તેની એક તરફ ઈરાનનો કિનારો છે, તો બીજી તરફ ઓમાનનો 'મુસંદમ દ્વીપકલ્પ'. આખો રસ્તો ૧૬૬ કિમી લાંબો છે, પણ તેની અસલી તાકાત તેના સૌથી સાંકડા ભાગમાં છુપાયેલી છે, જે માત્ર ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) પહોળો છે. કલ્પના કરો, આખા વિશ્વના વિશાળ જહાજો માટે અહીં માત્ર બે-બે માઈલની બે પાતળી લેન (આવવા અને જવા માટે) બનાવવામાં આવી છે, જેની વચ્ચે સુરક્ષા માટે થોડી જગ્યા છોડવામાં આવે છે.
અહીં એક આશ્ચર્ય પમાડે તેવી વાત એ છે કે, આ શિપિંગ લેન્સ ખરેખર ઓમાનના દરિયાઈ વિસ્તારમાં આવેલી છે. છતાં, અહીં 'દાદાગીરી' તો ઈરાનની જ ચાલે છે! કારણ? ઈરાન પાસે અહીં આઠ એવા વ્યૂહાત્મક ટાપુઓ છે (જેમાં અબુ મુસા અને ટનબ ટાપુઓ મુખ્ય છે) જે જાણે કુદરતી ચેકપોસ્ટ હોય તેમ ઉભા છે. આ ટાપુઓ પર બેસીને ઈરાન અહીંથી પસાર થતા દરેક જહાજ પર બાજ નજર રાખી શકે છે અને ઈચ્છે ત્યારે આખા વિશ્વની ગતિ રોકી શકે છે.
કેમ હોર્મુઝ બંધ થવાના ડર માત્રથી દુનિયા ધ્રૂજી ઉઠે છે?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું મહત્વ સમજવા માટે કોઈ અઘરા ગણિતની જરૂર નથી, બસ આ એક આંકડો જ કાફી છે: દુનિયામાં દરરોજ વપરાતા કુલ તેલનો ચોથો ભાગ (આશરે ૨૦ મિલિયન બેરલ) આ એક જ સાંકડા રસ્તેથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક અને કુવૈત જેવા તેલના ભંડાર ધરાવતા દેશો માટે આ રસ્તો એમના ઘરના મુખ્ય દરવાજા જેવો છે—જો આ દરવાજો બંધ થાય, તો તેમનું તેલ દુનિયા સુધી પહોંચી જ ન શકે. એટલું જ નહીં, રસોઈ ગેસ અને વીજળી માટે વપરાતો ૨૦% LNG (લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ) પણ અહીંથી જ આવે છે, જેમાં કતાર દુનિયાનો સૌથી મોટો સપ્લાયર છે.
જ્યારે પણ અહીં તણાવ વધે છે, ત્યારે તેની સીધી અસર તમારા અને મારા ખિસ્સા પર પડે છે. અત્યારે માર્ચ ૨૦૨૬માં સ્થિતિ એટલી ખરાબ છે કે કાચા તેલના ભાવ ૧૨૬ ડોલર પર પહોંચી ગયા છે. પણ વાત માત્ર મોંઘા પેટ્રોલ-ડીઝલની જ નથી; જ્યારે અહીં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, ત્યારે જહાજોના ભાડા અને વીમાના પ્રીમિયમ આસમાને પહોંચે છે. જો આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહે, તો દુનિયાના ગરીબ દેશોમાં ભૂખમરો પણ આવી શકે છે, કારણ કે ખેતી માટે જરૂરી ખાતર બનાવવાનો કાચો માલ પણ આ જ રસ્તેથી ભારત અને અન્ય દેશોમાં પહોંચે છે. ટૂંકમાં, હોર્મુઝ એ માત્ર પાણીનો માર્ગ નથી, પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની 'જીવાદોરી' છે.
ઈરાનનો જ કેમ આટલો દબદબો? ઓમાન કે યુએઈ કેમ પાછળ રહી ગયા?
મનમાં પ્રશ્ન થાય કે આ વિસ્તારમાં બીજા પણ દેશો છે, તો પછી માત્ર ઈરાનની જ 'દાદાગીરી' કેમ ચાલે છે? આનો જવાબ ઇતિહાસના પાનાઓમાં છુપાયેલો છે. વાત છે ૩૦ નવેમ્બર ૧૯૭૧ની. જ્યારે બ્રિટિશ સેના આ વિસ્તાર છોડીને જઈ રહી હતી, ત્યારે ઈરાને તક ઝડપી લીધી. તેણે તરત જ અબુ મુસા અને ટનબ ટાપુઓ પર પોતાની સેના ઉતારીને કબજો કરી લીધો. એ સમયે યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE) હજુ તો માંડ આકાર લઈ રહ્યું હતું, એટલે તે લશ્કરી રીતે વળતો જવાબ આપી શક્યું નહીં. આજે પણ યુએઈ આ ટાપુઓ પર પોતાનો હક જતાવ્યા કરે છે, પણ ઈરાને ત્યાં મજબૂત મિસાઈલ સ્ટેશનો અને સૈન્ય અડ્ડાઓ બનાવીને પોતાની પકડ લોખંડી કરી દીધી છે.
બીજી તરફ, ઓમાન પાસે પણ ભૌગોલિક રીતે ઉત્તમ સ્થાન છે, પણ તેનો સ્વભાવ જરા અલગ છે. ઓમાન વર્ષોથી 'શાંતિનો દૂત' બનીને રહ્યું છે. તેની વિદેશ નીતિ તટસ્થતા પર ચાલે છે, એટલે તે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ઝઘડા રોકવા માટે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરે છે. ટૂંકમાં કહીએ તો, ઈરાને તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આક્રમક સૈન્ય તાકાતનો ઉપયોગ કરીને આ રસ્તા પર પોતાનો સિક્કો જમાવ્યો છે, જ્યારે બાકીના ગલ્ફ દેશો મોટે ભાગે બચાવની મુદ્રામાં જ જોવા મળે છે.
ભારતની ચિંતા...
આજે જ્યારે આપણે માર્ચ ૨૦૨૬ના બીજા અઠવાડિયામાં છીએ, ત્યારે પરિસ્થિતિ કાબૂ બહાર જતી દેખાય છે. ૧૦ માર્ચે આવેલા અહેવાલો મુજબ, અમેરિકાએ હોર્મુઝ પાસે ઈરાનના ૧૬ સુરંગો બિછાવતા જહાજોને તોડી પાડ્યા છે. બદલામાં ઈરાને ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે કે – "જો અમને તેલ નહીં વેચવા દો, તો દુનિયાને પણ એક લિટર તેલ બહાર લઈ જવા નહીં દઈએ." આ ધમકીની એવી દહેશત બેઠી છે કે જે માર્ગ પર જહાજોની લાઈનો લાગતી હતી, ત્યાં આજે ૯૭% ટ્રાફિક ઠપ્પ થઈ ગયો છે.
પરિસ્થિતિની ગંભીરતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય કે હવે હુમલા માત્ર સમુદ્ર પૂરતા મર્યાદિત નથી રહ્યા. દુબઈ એરપોર્ટ પાસે થયેલા ડ્રોન હુમલામાં ચાર લોકો ઘાયલ થયા છે, જેમાં કમનસીબે એક ભારતીય નાગરિક પણ સામેલ છે. કતારે પણ હાથ ઊંચા કરી દીધા છે; તેમણે 'ફોર્સ મેજર' જાહેર કરીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે તે દુનિયાને ગેસ આપવાની કોઈ ગેરંટી આપી શકે તેમ નથી.
ભારત માટે આ સ્થિતિ કોઈ પડકાર જનક છે. આપણે આપણી જરૂરિયાતનું લગભગ ૮૫-૯૦% તેલ બહારથી મંગાવીએ છીએ અને તેનો મોટો હિસ્સો આ જ હોર્મુઝના રસ્તે આવે છે. આ સંકટની અસર હવે સીધી આપણા રસોડામાં વર્તાઈ રહી છે. રાંધણ ગેસ (LPG) ની અછતને કારણે સરકારે હોટલોના ગેસ કાપીને ઘરવપરાશ માટે આપવા પડ્યા છે.
માત્ર ઈંધણ જ નહીં, પણ ખેડૂતો માટે જરૂરી એવું ૨૦-૨૫% ખાતર પણ આ જ રસ્તેથી આવતું હતું, જે હવે જોખમમાં છે. આપણી સરકાર અત્યારે રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ મેળવવા મથી રહી છે, તો બીજી તરફ ભારતીય નૌકાદળે 'ઓપરેશન સંકલ્પ' હેઠળ દરિયામાં યુદ્ધ જહાજો તૈનાત કર્યા છે જેથી આપણા વ્યાપારી જહાજો સુરક્ષિત રહી શકે. આ લડાઈ હવે માત્ર ઈરાન કે અમેરિકાની નથી રહી, પણ દરેક ભારતીયના બજેટ અને ભોજનની બની ગઈ છે.
વૈશ્વિક રણસંગ્રામ અને અમેરિકા, ઇરાન, ઇઝરયલ
આ યુદ્ધને સમજવા માટે અમેરિકા, ઇરાન અને ઇઝરયલ આ ત્રણેય દેશોની નીતિ સમજવી પડે. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે અમેરિકા હોર્મુઝ પર કબજો જમાવીને વિશ્વના ઊર્જા સ્ત્રોતો પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરવા માંગે છે. અમેરિકા સારી રીતે જાણે છે કે જેનું હોર્મુઝ પર નિયંત્રણ હશે, તેનું જ દુનિયાના તેલ બજાર પર અને પરિણામે 'પેટ્રો-ડોલર' પર આધિપત્ય રહેશે. જો ઈરાન જેવો દેશ આ માર્ગ પર શક્તિશાળી બને, તો તે ચીન અને રશિયા જેવા દેશો સાથે મળીને તેલનો વ્યાપાર અન્ય કરન્સીમાં કરી શકે છે, જે અમેરિકી ડોલરના અસ્તિત્વ માટે ખતરો છે.
૨૦૨૬નું આ સંકટ અમેરિકા માટે એક તક છે કે તે ઈરાનને લશ્કરી રીતે તોડીને આ મહત્વના ચોકપોઈન્ટને પોતાના સીધા પ્રભાવ હેઠળ લાવે. હોર્મુઝ પર પંજો જમાવીને અમેરિકા માત્ર ઈરાનને જ નહીં, પણ તેલ પર નિર્ભર એવા ભારત, ચીન અને યુરોપના દેશોને પણ પોતાની શરતો પર ઝૂકવા મજબૂર કરી શકે છે. બીજી તરફ ઈઝરાયેલની સુરક્ષા નીતિ 'પહેલો ઘા રાણાનો' જેવી છે. ઈઝરાયેલ માટે ઈરાનનો વધતો જતો પાવર અને તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ કોઈ પાડોશીનો ઝઘડો નથી, પણ તેના અસ્તિત્વનો સવાલ છે. ઈઝરાયેલ માને છે કે દુશ્મન હુમલો કરે તેની રાહ જોવા કરતાં, ખતરો ઉભો થાય તે પહેલાં જ તેને જડમૂળથી ઉખેડી નાખવો સુરક્ષિત છે. જ્યારે સામે પક્ષે ઈરાનનો પોતાનો તર્ક છે. તેની વિદેશનીતિ પશ્ચિમી દેશોના દબાણ સામે 'ઝૂકવાને બદલે લડવા' પર આધારિત છે. ઈરાન હોર્મુઝને પોતાનું આંગણું માને છે. પશ્ચિમી દેશોએ તેના પર જે આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા છે, તેના જવાબમાં ઈરાન હોર્મુઝને એક શક્તિશાળી હથિયાર તરીકે વાપરે છે.
૨૮ ફેબ્રુઆરીનું 'ઓપરેશન મિડનાઈટ હેમર' એ આ દાયકાઓ જૂની અદાવતનું પરિણામ છે. જ્યાં અમેરિકા-ઈઝરાયેલ તેને સુરક્ષા માટેનું પગલું ગણાવે છે, ત્યાં ઈરાન તેને પોતાના સન્માન પરનો હુમલો માને છે. પરિણામે, તેણે દરિયામાં સુરંગો બિછાવીને દુનિયાને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે જો તેની અર્થવ્યવસ્થા સુરક્ષિત નહીં રહે, તો તે વિશ્વની શાંતિ પણ હણી લેશે. આ લડાઈ હવે માત્ર જમીન કે પાણીના ટુકડા માટે નથી, પણ મધ્ય-પૂર્વના અસલી 'બોસ' કોણ બનશે તેની જટિલ રમત છે.ટૂંકમાં, આ લડાઈ લોકશાહી બચાવવાની નથી, પણ દુનિયાની આર્થિક રગ (તેલ અને ડોલર) ને પોતાની મુઠ્ઠીમાં રાખવાની અમેરિકાની જૂની સામ્રાજ્યવાદી નીતિનો એક ભાગ છે.
શું આ મુસીબતમાંથી બચવાનો કોઈ બીજો રસ્તો છે?
સૌના મનમાં એક જ સવાલ છે: શું આપણે હોર્મુઝ વગર ન ચાલી શકીએ? કડવું સત્ય એ છે કે, આ સાંકડા જળમાર્ગનો દુનિયા પાસે અત્યારે કોઈ જ મજબૂત વિકલ્પ નથી. સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ (UAE) પાસે 'ઈસ્ટ-વેસ્ટ' અને 'ફુજૈરાહ' જેવી વિશાળ પાઈપલાઈન્સ તો છે, પણ એ તો માત્ર એક 'બેકઅપ' જેવી છે. આ પાઈપલાઈન્સ ભેગી મળીને પણ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા તેલનો માંડ ૨૫ થી ૩૦ ટકા હિસ્સો જ વહન કરી શકે છે. બાકીના ૭૦ ટકા તેલ માટે તો દુનિયાએ હોર્મુઝના ભરોસે જ રહેવું પડે છે. વધુ ચિંતાની વાત તો એ છે કે, અત્યારના તણાવમાં આ પાઈપલાઈન્સના સ્ટેશનો પણ દુશ્મનની મિસાઈલોની રેન્જમાં છે, એટલે તેના પર પણ સો ટકા વિશ્વાસ મૂકી શકાય તેમ નથી.
અંતે તો...
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની આજે આપણને એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી આગળ વધે, પણ પૃથ્વીના અમુક ભૌગોલિક નાકાઓ આજે પણ આખી દુનિયાને બંધક બનાવવાની તાકાત ધરાવે છે. આ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો જંગ નથી, પણ કરોડો લોકોના અસ્તિત્વનો સવાલ છે. જો આ ખેંચતાણ લાંબી ચાલી, તો માત્ર પેટ્રોલના ભાવ જ નહીં વધે, પણ દુનિયાની આખી સપ્લાય ચેઈન પડી ભાંગશે. આપણે ૧૯૭૦ના દાયકા જેવી ભયાનક આર્થિક મંદીના આરે ઉભા છીએ, જ્યાં એક નાનકડી ભૂલ આખા વિશ્વના અર્થતંત્રને પાછળ ધકેલી શકે છે.
હિતેશ સોંડાગર
હિતેશ સોંડાગર 'સાધના' સાપ્તાહિક-સોશિયલ મીડિયાના સહતંત્રી છે. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી પ્રથમ ક્રમાંક સાથે જર્નાલિઝમની માસ્ટર ડિગ્રી મેળવી છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ, વિશ્વ પ્રવાહો, સાંપ્રત સમસ્યાઓ, રાષ્ટ્રીય ગૌરવ તથા ખેલજગત જેવા વિષયો પર 'સાધના'માં ૨૦૦થી વધુ મુખપૃષ્ઠ વાર્તાઓનું લેખન કર્યું. 'સાધના'ને સોશિયલ મીડિયા પર દેશ-વિદેશના ૧૦ લાખ ફોલોઅર્સ સાથે, દરેક મંચ પર કાર્યાન્વિત કર્યું.