ડૉલર સામે કેમ હાંફી રહ્યો છે આપણો રૂપિયો? જાણો આખી વાત સરળ શબ્દોમાં...

 

 

વાત તો એ છે કે કરન્સી માર્કેટ પણ આપણા શાકભાજી માર્કેટ જેવું જ છે. ડુંગળીની આવક ઓછી હોય અને ખરીદનારા વધી જાય, તો ભાવ આસમાને પહોંચે. બસ, રૂપિયા અને ડૉલરનું પણ એવું જ છે. જ્યારે માર્કેટમાં ડૉલરની માંગ વધે છે, ત્યારે આપણો રૂપિયો નબળો પડે છે.

 

તો ચાલો, અર્થશાસ્ત્રના અઘરા શબ્દો બાજુ પર મૂકીને સાદી ભાષામાં સમજીએ કે આપણો રૂપિયો કેમ હાંફી રહ્યો છે અને તેની આપણા ખિસ્સા પર શું અસર થાય છે.

 

 

આપણે વિદેશમાં જેટલો માલ વેચીએ (નિકાસ કરીએ) તેના કરતાં ત્યાંથી વધારે માલ મંગાવીએ (આયાત કરીએ) છીએ. આ તફાવતને અર્થશાસ્ત્રમાં 'ચાલુ ખાતાની ખાધ' (Current Account Deficit) કહે છે. આપણી સૌથી મોટી નબળાઈ છે 'ક્રૂડ ઓઇલ' એટલે કે કાચું તેલ. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું તેલ બહારથી મંગાવે છે અને તેનું પેમેન્ટ ડૉલરમાં કરવું પડે છે. જ્યારે આપણે નિકાસ ઓછી કરીએ અને આયાત વધારે કરીએ, ત્યારે ડૉલરની માંગ આપોઆપ વધી જાય છે અને રૂપિયો દબાણમાં આવી જાય છે.

 

જોકે, સોફ્ટવેર સર્વિસિસની નિકાસ અને વિદેશમાં વસતા ભારતીયો જે નાણાં (Remittances) દેશમાં મોકલે છે, તેનાથી આપણને થોડી રાહત ચોક્કસ મળે છે, પણ તે વેપારની આ ખાધને પૂરી કરવા માટે પૂરતી નથી.

 

 

બીજું મોટું કારણ છે વિદેશી રોકાણકારોની બદલાતી ગણતરીઓ. વિદેશી રોકાણ બે પ્રકારના હોય છે: એક જે અહીં ફેક્ટરીઓ નાખે છે (FDI) અને બીજા જે માત્ર શેરબજાર કે બોન્ડમાં પૈસા રોકે છે, જેને 'ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટમેન્ટ' (FPI) કહેવાય છે.

 

આ FPI રોકાણકારો બહુ ચંચળ હોય છે. જ્યાં સુધી ભારતમાં મોટો નફો દેખાય ત્યાં સુધી તેઓ અહીં નાણાં રોકે છે અને શેરબજાર ઉછળે છે. પરંતુ જેવો વૈશ્વિક સ્તરે કોઈ તણાવ કે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય અથવા અમેરિકા પોતાના વ્યાજદરો વધારી દે, એટલે આ રોકાણકારો તુરંત ભારતીય બજારમાંથી પોતાના પૈસા પાછા ખેંચી લે છે. તેઓ રૂપિયા વેચીને ડૉલર ખરીદે છે અને પોતાના દેશ ભેગા થઈ જાય છે. તાજેતરમાં વૈશ્વિક તણાવને કારણે આ 'કેપિટલ આઉટફ્લો' (મૂડીનું બહાર જવું) વધ્યું છે, જેણે રૂપિયાને મોટો ફટકો માર્યો છે.

 

 

રૂપિયો નબળો પડવાથી સૌથી મોટું નુકસાન એ થાય છે કે આપણી આયાત મોંઘી થઈ જાય છે. એક સાદું ગણિત સમજો: જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એક બેરલ તેલનો ભાવ ૧૦૦ ડૉલર હોય, તો જ્યારે ડૉલર ૮૫ રૂપિયાનો હતો ત્યારે દેશે ₹૮,૫૦૦ ચૂકવવા પડતા હતા. આજે એ જ તેલ માટે આપણે ₹૯,૬૦૦ ચૂકવવા પડે છે! આ વધારાના ૧,૧૦૦ રૂપિયા આખરે તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારા તરીકે સામાન્ય માણસના ખિસ્સામાંથી જ જાય છે ને?

 

ઘણા લોકો કહે છે કે રૂપિયો નબળો પડે તો આપણી નિકાસ સસ્તી થાય એટલે વિદેશમાં ભારતીય માલ વધુ વેચાય. જેમ કે, જે શર્ટ પહેલા ૧૫ ડૉલરમાં વેચાતો હતો તે હવે ૧૨.૫ ડૉલરમાં મળી શકે. આ વાત સૈદ્ધાંતિક રીતે સાચી છે, પણ ભારતીય ઉત્પાદન ક્ષેત્રની આંતરિક મર્યાદાઓ અને સપ્લાય ચેઇનની સમસ્યાઓને કારણે આપણને આ નિકાસનો ધારીએ એટલો ફાયદો મળી શકતો નથી.

 

 

આવી કટોકટીની સ્થિતિમાં આપણી રક્ષક બને છે દેશની સેન્ટ્રલ બેંક એટલે કે RBI. જેમ મુશ્કેલ સમય માટે ઘરમાં સોનું કે બચત સાચવી રાખવામાં આવે છે, તેમ RBI પાસે 'ફોરેક્સ રિઝર્વ' (વિદેશી મુદ્રા ભંડાર) હોય છે. જ્યારે બજારમાં ડૉલરની અછત વર્તાય અને રૂપિયો બહુ ઝડપથી તૂટવા લાગે, ત્યારે RBI પોતાના ભંડારમાંથી ડૉલર બજારમાં વેચે છે જેથી રૂપિયાનો ઘટાડો અટકાવી શકાય.

 

સારી વાત એ છે કે માર્ચ ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં ભારતનું ફોરેક્સ રિઝર્વ આશરે ૬૯૧.૧૧ અબજ યુએસ ડૉલર જેટલું મજબૂત હતું. આ એટલો મોટો ભંડાર છે જે દેશની ૧૦.૮ મહિનાની આયાતને આરામથી સંભાળી શકે તેમ છે. આ આપણી પાસે એક મજબૂત ઢાલ છે.

 

 

વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ જોતાં હજુ પણ પડકારો ઓછા નથી. જો આપણે રૂપિયાને લાંબા ગાળે મજબૂત કરવો હશે, તો માત્ર RBI ના ભંડાર પર નિર્ભર રહેવું નહીં ચાલે. ભારતે સટ્ટાકીય મૂડીના આવા આઉટફ્લો પર નિયંત્રણો મૂકવા પડશે અને સૌથી અગત્યનું, ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો અપનાવીને તેલની આયાત પરની આપણી નિર્ભરતા ઘટાડવી પડશે. રૂપિયો ત્યારે જ મજબૂત થશે જ્યારે ભારત આત્મનિર્ભરતા તરફ મક્કમ ડગલાં માંડશે.