૬૩ દિવસ સુધી અન્નનો ત્યાગ અને લોહીની ઉલટીઓ, છતાં અંગ્રેજો સામે ન ઝૂકનાર ૨૫ વર્ષના ક્રાંતિકારીની બલિદાન ગાથા

 

 

 

 

 

 

 

ભારતીય આઝાદીના જંગનો ઇતિહાસ એવા વીરોની ગાથા છે, જેમના બલિદાન વિશે જાણીને આજે પણ હૃદય ગદગદિત થઈ જાય છે. આવું જ એક અમર નામ એટલે ક્રાંતિવીર જતીન્દ્રનાથ દાસ, જેમને ક્રાંતિકારીઓ અને દુનિયા 'જતિન દા' ના વહાલસોયા નામથી ઓળખે છે. જ્યારે તેઓ શહીદ થયા ત્યારે તેમની ઉંમર માત્ર ૨૫ વર્ષની હતી. દેશના સ્વાભિમાન અને જેલમાં કેદીઓના માનવીય અધિકારો માટે તેમણે જે સંઘર્ષ કર્યો તે અજોડ છે. સતત ૬૩ દિવસ સુધી અન્નનો એક પણ દાણો લીધા વગર મૃત્યુને વહાલ કરનાર આ વીરની અડગતા આજે પણ દરેક ભારતીય માટે રાષ્ટ્રપ્રેમની સૌથી મોટી પ્રેરણા છે.

 

 

૨૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૦૪ના રોજ કલકત્તામાં જન્મેલા જતીન્દ્રનાથ દાસ બાળપણથી જ ખૂબ જ તેજસ્વી અને ગંભીર વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. જ્યારે દેશમાં આઝાદીની લડત તેજ બની હતી, ત્યારે ૧૯૨૦-૨૧ના અસહયોગ આંદોલનમાં કિશોર જતીન્દ્રનાથે હોંશેહોંશે ઝંપલાવ્યું અને જેલવાસ પણ ભોગવ્યો. જોકે, સમય જતાં તેઓ સચીન્દ્રનાથ સાન્યાલ જેવા ક્રાંતિકારીઓના પ્રભાવમાં આવ્યા અને 'હિન્દુસ્તાન રિપબ્લિકન એસોસિએશન' સાથે જોડાઈને દેશસેવાના માર્ગે આગળ વધ્યા. જતીન્દ્રનાથ પાસે બોમ્બ બનાવવાની એક વિશેષ કળા હતી, જે તેમણે સાન્યાલ પાસેથી શીખીને તેમાં મહારત મેળવી હતી. જ્યારે શહીદ ભગતસિંહ કલકત્તા ગયા, ત્યારે તેઓ એક એવા નિષ્ણાતની શોધમાં હતા જે ક્રાંતિકારીઓને બોમ્બ બનાવવાની તાલીમ આપી શકે. આ શોધ જતીન્દ્રનાથ પર આવીને અટકી. ભગતસિંહના આગ્રહ પર તેઓ આગ્રા આવ્યા અને ત્યાં ગુપ્ત ઠેકાણાઓ પર રહીને ક્રાંતિકારીઓને વિસ્ફોટકો તૈયાર કરવાથી લઈને બોમ્બના કવર ડિઝાઇન કરવા સુધીની ઝીણવટભરી તાલીમ આપી. ઇતિહાસની એ ગૌરવશાળી ક્ષણ યાદ રાખવા જેવી છે કે, ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તે સેન્ટ્રલ એસેમ્બલીમાં જે બોમ્બ ફેંક્યા હતા, તે જતીન્દ્રનાથ દાસના માર્ગદર્શન અને કુશળતા હેઠળ જ તૈયાર થયા હતા.

 

 

૧૪ જૂન, ૧૯૨૯ના રોજ જતીન્દ્રનાથની 'લાહોર કાવતરા કેસ'માં ધરપકડ કરવામાં આવી. લાહોર જેલમાં તે સમયે બ્રિટિશ શાસકો ભારતીય રાજકીય કેદીઓ સાથે અત્યંત અમાનવીય વર્તન કરતા હતા. કેદીઓને ગંદુ ભોજન આપવામાં આવતું, તેમને વાંચવા માટે અખબાર કે પુસ્તકોની મનાઈ હતી અને પહેરવા માટે પણ ફાટેલા-તૂટેલા કપડાં મળતા હતા. આ ઘોર અન્યાય અને અપમાન સામે અવાજ ઉઠાવવા ભગતસિંહ અને તેમના સાથીઓએ ભૂખ હડતાળનું શસ્ત્ર ઉઠાવ્યું. જતીન્દ્રનાથ એક ગંભીર અને સમજદાર ક્રાંતિકારી હતા, તેઓ જાણતા હતા કે ભૂખ હડતાળ એ પિસ્તોલ કે રિવોલ્વરની લડાઈ કરતા પણ અનેકગણી વધુ કઠિન છે. તેમ છતાં, દેશના સન્માન અને કેદીઓના અધિકારો માટે તેઓ ૧૩ જુલાઈ, ૧૯૨૯ના રોજ આ હડતાળમાં જોડાયા. તેમણે અડગ મનથી શપથ લીધા કે જ્યાં સુધી તેમની ન્યાયી માંગણીઓ સંતોષવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી તેઓ અન્નનો ત્યાગ કરશે.

 

 

જેમ જેમ દિવસો વીતતા ગયા તેમ તેમ જતીન્દ્રનાથનું શરીર ઓગળવા લાગ્યું હતું અને હાડકાં દેખાવા લાગ્યા હતા. અંગ્રેજો કોઈપણ રીતે આ ૨૫ વર્ષના યુવાનના મનોબળને તોડવા માંગતા હતા, તેથી તેમણે બળજબરીથી દૂધ પીવડાવવાની કોશિશ શરૂ કરી. ૨૬ જુલાઈના રોજ એક ક્રૂર ડોક્ટરે જતીન્દ્રનાથના નાકમાં રબરની નળી નાખીને દૂધ ઉતારવાનો પ્રયાસ કર્યો. જતીન્દ્રનાથે પોતાના પૂરા જોરથી એ નળીને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ કમનસીબે તે નળી અન્નનળીને બદલે તેમના ફેફસામાં ઉતરી ગઈ. ફેફસામાં દૂધ ભરાઈ જવાથી તેમને ન્યુમોનિયા થયો અને લોહીની ઉલટીઓ થવા લાગી, છતાં જતીન્દ્રનાથ સહેજ પણ ઝૂક્યા નહીં.

 

જતીન્દ્રનાથની આવી હાલત જોઈને ખુદ ભગતસિંહ પણ ભાવુક થઈ ગયા હતા. તેઓ તેમની પાસે આવ્યા અને દવા લેવા માટે આગ્રહ કર્યો, ત્યારે જતીન્દ્રનાથે અત્યંત દર્દમાં પણ સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો કે, તેઓ ભગતસિંહની કોઈ વાત ટાળી શકતા નથી, પરંતુ પોતાની પવિત્ર પ્રતિજ્ઞા પણ તોડી શકશે નહીં. અંગ્રેજ સરકારે તેમને જામીન પર મુક્ત કરવાની લાલચ પણ આપી હતી, પરંતુ આ વીર ક્રાંતિકારીએ સ્પષ્ટ કહી દીધું કે તેઓ દેશના સન્માન માટે મરવા તૈયાર છે, પણ શરતોને આધીન મળેલી આઝાદી તેમને ક્યારેય સ્વીકાર્ય નથી.

 

 

 

અનશનના ૬૩માં દિવસે, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૯ના રોજ, આ મહાન આત્માએ ભારત માતાના ચરણોમાં પોતાનો દેહ ત્યાગ કર્યો. ૨૫ વર્ષની નાની ઉંમરે જતીન્દ્રનાથે બલિદાનની જે મિસાલ કાયમ કરી તેનાથી ખુદ દુશ્મનો પણ નતમસ્તક હતા. જેલના અંગ્રેજ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે પણ જતીન્દ્રનાથના અજેય મનોબળના સન્માનમાં પોતાની ટોપી ઉતારીને તેમને સૈનિક સલામી આપી હતી. જ્યારે તેમનો પાર્થિવ દેહ લાહોરથી કલકત્તા ટ્રેન દ્વારા લઈ જવામાં આવ્યો, ત્યારે માર્ગમાં આવતા દરેક સ્ટેશન પર હજારો લોકોની મેદની આ શહીદના અંતિમ દર્શન માટે ઉમટી પડી હતી. દરેકની આંખમાં આંસુ અને હૃદયમાં આદર હતો. કલકત્તામાં તેમની અંતિમ યાત્રા એક ઐતિહાસિક લોકમેળામાં ફેરવાઈ ગઈ હતી, જેમાં ૬ લાખથી વધુ લોકો જોડાયા હતા. ક્રાંતિવીર જતીન્દ્રનાથ દાસને સુભાષચંદ્ર બોઝે પોતે કાંધ આપીને આ મહાન બલિદાન પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી હતી.

 

 

ક્રાંતિવીર જતીન્દ્રનાથ દાસનું આ બલિદાન ભારતીય સંકલ્પશક્તિનું સર્વોચ્ચ પ્રતિબિંબ છે. જેલની એ અંધારી અને ભેજવાળી કોટડીમાં જ્યારે તેઓ ભૂખની અસહ્ય પીડાથી તડપતા હતા, ત્યારે તેમની પાસે માફી માંગીને ભોજન લેવાનો વિકલ્પ ખુલ્લો હતો. પરંતુ તેમણે અંગ્રેજો સામે ઝૂકવાને બદલે દેશના અન્ય રાજકીય કેદીઓના સન્માન અને અધિકારો માટે પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપવાનું પસંદ કર્યું. આજે આપણે જે આઝાદીના ઉજાસમાં જીવી રહ્યા છીએ, તેના પાયામાં જતીન્દ્રનાથ જેવા વીરોની ૬૩ દિવસની કઠોર તપસ્યા અને બલિદાન રહેલા છે.

 

આજે જ્યારે આપણે સ્વતંત્ર ભારતની મુક્ત હવામાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ, ત્યારે આપણું એ નૈતિક કર્તવ્ય છે કે ઇતિહાસના પાને વિસરાઈ ગયેલા આવા સાચા નાયકોને હૃદયપૂર્વક યાદ કરીએ. જતીન્દ્રનાથ દાસ જેવા ક્રાંતિવીરો ક્યારેય મરતા નથી; તેઓ રાષ્ટ્રની ચેતના અને આવનારી પેઢીઓ માટે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત બનીને હંમેશા જીવંત રહે છે.